कथा लेबलों वाले संदेश दिखाए जा रहे हैं. सभी संदेश दिखाएं
कथा लेबलों वाले संदेश दिखाए जा रहे हैं. सभी संदेश दिखाएं
मंगलवार, 6 मार्च 2012
बुधवार, 25 मई 2011
घरखेत बेची ढुंग्री लाउने सपना
कोसी उच्च बाँध भारतको बिहार राज्यलाई मात्र होइन, उसको राष्ट्रिय राजनीतिमा समेत प्रभाव पार्ने विषय हो । यो बाँध भारतका लागि ज्यादै महत्त्वपूर्ण छ, जुन भारतको महत्त्वाकांक्षी बृहत् नदीजडान आयोजनाको एउटा मुख्य अंग बनेको छ । वर्तमान भारतमा तीव्र जनसंख्यावृद्धिका कारण उत्पन्न खाद्यान्न अभावलाई मध्यनजर गरेर भविष्यमा सबै खेतीयोग्य भूमि सिञ्चित गर्ने लक्ष्यसाथ भारतले सन् १९६० तिर औपचारिक रूपमा नदी जोड्ने योजनाको बहस सुरु गराएको थियो । अन्ततः सन् २००२ मा भारतीय सर्वोच्च अदालतको फैसलाबाट यस योजनाले वैधानिकता पायो र त्यसको पहल तत्कालीन प्रधानमन्त्री अटलबिहारी बाजपेयीले लिए ।
हुन त सन् १७७९ बाट नै अंग्रेजहरूले कोसीको विनाशकारी बाढी नियन्त्रणको सम्भावना खोजेका थिए । त्यसैको निरन्तरतामा भारतीय अधिकारीहरू कोसीलाई तराई निस्कनुअघि नै पहाडको खोँचमा ठूलो बाँध बाँधेर नियन्त्रणमा लिनुपर्ने निष्कर्षमा पुगे । सन् १९४६ मा भारतीय जल आयोगका अध्यक्ष एएन खोसलाको नेतृत्वमा भारत र नेपालका प्राविधिक टोलीको स्थलगत अध्ययन प्रतिवेदनबाट सुनसरीको बराहक्षेत्रभन्दा पाँच किमि माथि अग्लो बाँध निर्माण गर्ने प्रस्ताव तयार गरियो । सन् १९९७ जनवरी ७, ८ र ९ मा काठमाडौंमा बसेको नेपाल-भारत संयुक्त प्राविधिक टोलीको दोस्रो बैठकमा कोसी उच्च बाँध बहुउद्देश्यीय आयोजनाबारे एउटा औपचारिक र लिखित सहमतिपत्र तयार गरियो । यस सम्झौताअनुसार कोसीदेखि कलकत्ताको हल्दिया बन्दरगाहसम्म जलमार्ग र सुनकोसी कमला डाइभर्सन निर्माण गर्ने नेपालको प्रमुखतामा पर्छ भने कोसी उच्च बाँध भारतको प्रमुखतामा । परियोजनाअनुसार प्रस्तावित सप्तकोसीमा दुई सय ६९ मिटर अग्लो बाँध निर्माण गरी बाढी नियन्त्रण गर्ने, तीन हजार तीन सय मेगावाट विद्युत्उत्प्ाादन गर्ने र हजारौँ हेक्टर जमिन सिँचाइ गर्ने लक्ष्य छ । यसको विस्तृत अध्ययन जनयुद्ध र आन्दोलनका कारण ढिलो भए पनि भर्खरै सम्पन्न गणतन्त्र नेपालका प्रथम प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल 'प्रचण्ड' को औपचारिक भारत-भ्रमणपछि भारतीय पक्षले यसमा बढी सक्रियता देखाएको छ । त्यसैअनुरूप नेपाल-भारत जलस्रोतसम्बन्धी सचिवस्तरीय बैठक बसी २००८ अक्टोबर १ मा जलस्रोतसम्बन्धी २९ बुँदे सहमतिपत्रमा हस्ताक्षरसमेत भइसकेको छ ।
विकास शब्द आफैंमा असल छ । समृद्ध राष्ट्र बनाउन वैज्ञानिक अवधारणाको जरुरी हुन्छ । तर, इतिहासको समीक्षा नगरी वर्तमानमा दम्भ राख्नुले भविष्यमा पश्चात्तापको विषय मात्र बन्नेछ । जुन देशसँग सप्तकोसी उच्च बाँधको सम्झौता गर्ने तयारी गरिँदै छ, त्यसबाट हिजोका सन्धि-सम्झौताबाट हामीले के पायौँ र अब के पाउनेछौँ ? यसको गहिरो समीक्षा गर्नैपर्छ । कोसी उच्च बाँध जहाँ अरुण र तमोरजस्ता ठूल्ाा नदीलाई एक सय ६९ मिटर अग्लो कृत्रिम पर्खालले छेकिनेछ, त्यसबाट एक सय ५५ गाविसका ८० हजार जनता प्रत्यक्षतः विस्थापित हुनेछन् । दुई सय वर्गकिमि उर्वर भूमि, ७८ वर्गकिमि वनजंगल र ५१ वर्गकिमि सिमसारसहित अन्य महत्त्वपूर्ण भूमि नष्ट हुनेछन् । ठूला जलाशयका कारण पहाडी गाउँ जोड्ने सडक, पुल-पुलेसा तथा प्रायः यातायातका साधनमा अवरोध पुग्नेछ । अरुण र तमोर नदीका तल्लो स्थानबाट निस्कने लगभग आठ हजार पाँच सय मेगावाट बिजुली गुमाउनुपर्नेछ ।
मानवनिर्मित जलाशय विस्फोटको इतिहास हेर्दा यो बाँध पनि नफुट्ला भन्न सकिन्न । यी सबै चुनौतीपछि भारतले सबै सर्त पूर्ण रूपमा पालना गरे नेपालको ६९ हजार हेक्टर जमिन सिँचाइ हुने र तीन हजार तीन सय मेगावाट विद्युत् -३.५ रुपैयाँमा भारतले किन्ने र आठ/दस रुपैयाँमा भारतसँग नेपालले किन्नुपर्ने) बाहेक अरू केही पाउनेछैन । पहिल्यै सम्झौता गरिएको काकडभिट्टाबाट फूलबारी हुँदै बंगलादेश जाने सडकमार्ग त भारत बन्द गर्न चाहन्छ भने कलकत्तासम्मको जलमार्गको कल्पना बेकार छ । निष्कर्षमा नेपाललाई नगण्य लाभ हुने कोसी उच्च बाँध निर्माण गर्न दिइनु नेपाल र नेपालीका लागि घरबारी बेचेर ढुंग्री लगाउने रहर मात्रै हो ।
कोसी उच्च बाँधबारे नेपालमा पनि चासो बढेको छ । सरोकार र प्रतिकार समिति स्वस्फूर्त गठन भएका छन् । प्रभावित क्षेत्रका जनता प्रतिरोधमा छन् । सत्तासीन दलले समेत पटक-पटक यस्ता सम्झौतामा विज्ञप्तिमार्फत विरोध जनाएका छन् । अन्तरिम संविधानको भाग- ४, धारा ३३ राज्यको प्राकृतिक स्रोतसाधन राष्ट्रको हितमा मात्र प्रयोग गर्ने भन्ने स्पष्ट हुँदाहुँदै पनि राष्ट्रलाई नै अहित हुने कोसी उच्च बाँधजस्तो सम्झौता गर्न खोज्नु संविधानको मर्म र जनताको भावनाविपरीत हुनेछ जसरी ०६५ भदौ २४ को सर्वोच्च अदालतले पश्चिम सेती परियोजनाप्रति गरेको दुर्भाग्यपूर्ण फैसलाले अन्तरिम संविधान र त्यसको धारा १५६ साथै नेपालको सार्वभौमिकतामाथि नै प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ । यस्ता सम्झौता गरिनुअगाडि राष्ट्र, राष्ट्रियता, जनभावना र देशको मूल नीतिलाई प्रमुख आधार मान्नु जरुरी छ । संविधानको धारा ३५ को उपधारा-२१ अनुसार संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्र र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनलाई मान्यता दिने हो भने सोअनुरूप सन् २००० नोभेम्बर १६ को विश्व बाँध आयोगको प्रतिवेदन, चीनले स्थापित गरेको सन् २००० को विश्व बाँध निर्माणसम्बन्धी नियम तथा विश्वभरि ठूला बाँध निर्माणसम्बन्धी नीतिनियमसमेत अध्ययन गरी अगाडि बढ्नुपर्छ । नेपालमा हालै लागू अन्तर्राष्ट्रिय श्रमसंगठन अभिसन्धि- १६९ अनुसार प्रभावित क्षेत्रका आदिवासी जनजातिको जल, जमिन, जंगल र जडीबुटीमाथिको हक र अधिकारलाई सम्मान गर्नुपर्नेछ । ती अधिकार कुण्ठित गरी जबर्जस्ती योजना कार्यान्वयन गर्ने र आदिवासीलाई निषेध गर्ने दुस्साहस गरिए अर्को दुर्घटना निम्तिनेछ ।
हामी नेपाली सन् १९५० देखि हालसम्म भएका सबै सन्धि-सम्झौतामा भारतबाट ठगिएका छौँ । हाम्रा अग्रजले असमान सन्धि-सम्झौताको खारेजी माग गर्दागर्दै जीवन बिताएको तीतो अनुभूति ताजै छ । हिजोका कोसी, गण्डकी, महाकाली र हालसम्म भएका सम्झौता विकास होइन, विनाश-अभिशाप मात्रै साबित भएका छन् । किनकि, भारत कहिल्यै नेपालको प्रगति र उन्नति चाहँदैन । ऊ त नेपालको जल, खनिज र प्राकृतिक सम्पदा चाहन्छ । राजनीतिक, आर्थिक र प्राकृतिक क्षेत्रमाथि आफ्नो नियन्त्रण राखेर नेपाल र नेपालीलाई दास बनाउन चाहन्छ । ०६५ भदौ २७ मा भारतको केन्द्रीय जलस्रोतमन्त्री सैफ उदिन सोजले बिबिसी नेपाली सेवामा दिएको अन्तर्वार्तालाई महत्त्वका साथ हेरिनुपर्छ । गणतन्त्र नेपालका पहिलो प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल 'प्रचण्ड'को औपचारिक भ्रमणको पूर्वसन्ध्यामा नेपालको जलस्रोत र कोसी उच्च बाँधप्रति भारतको धारणा उनले स्पष्ट राखेका छन् । सैफको भनाइअनुसार भारत सरकारको चाहना पहिलो बाढी रोकथाम र दोस्रो सिँचाइ हो । विद्युत् नै निस्किएछ भने त्यो भारतका लागि लाभांश मात्र हुनेछ । त्यसैले देशका जल, खनिज र प्राकृतिक सम्पदा दुर्नियतको छिमेकीलाई बुझाएर राष्ट्रको समृद्धि र विकासको सपना देख्नु राजनीतिक दुस्साहस, जनता र राष्ट्रप्रति चरम घात हुनेछ । यस्ता सन्धि-सम्झौताप्रति सबै सचेत र संवेदनशील बन्नु जरुरी छ ।
तत्कालीन इस्ट इन्डिया कम्पनीले नेपालको प्राकृतिक स्रोतमा आफ्नो आधिपत्य जमाउन र त्यसको कुमारीत्वमाथि बलात्कार गर्न सदा आतुर र लालायित थिए । तर, यो सुन्दर देशका बहादुर छोरा-छोरीले अंग्रेजका सपना पूरा हुन दिएनन् । जब भारत स्वतन्त्र भयो, भारतले पनि अंग्रेजहरूको नीतिलाई अनुसरण गर्दै नेपालको प्राकृतिक स्रोतमाथि नै धावा बोल्यो र बोलिरहेको छ । त्यसैको निरन्तरता सन् १९५० को असमान सन्धि भयो । हाम्रा नेताको अदूरदर्शिताका साथै भारतपरस्त मानसिकता र भारतको विस्तारवादी नीतिका कारण नेपालको स्वाधीनता र राष्ट्रियतामाथि नै गम्भीर चुनौती बनेको छ ।
लाहूरे र उनको परिवारको ध्यान अव यतातिर
हामी सवैले सुनेका छौ र वुझेका पनि छौं कि वेश्या भनेको के हो भनेर। यो जगतमा महिला र पुरुष आफैंमा स्वयं वेश्या हँदैन। तर यो समाजले त्यसरी हेरेको छैन। शिर्षक ज्यादै रमाईलो थियो पुरुष वेश्या। त्यसमाथि आफु स्वयं पुरुष भएको नाताले लेख पढदै गएँ। वेश्या पुरुषको कथामा आधारित चलचित्रको नाम रहेछ पलपल। धेरै थोरैको संख्या नगनि भन्ने हो भने पुरुष वेश्या हुन्छ भन्ने कुरामा म सय प्रतिशत सहमत। र महिला वेश्या हुन्छ भन्ने कुरामा पनि सय प्रतिशत सहमत। यस किसिमको धन्दामा लागेका पुरुष र महिला यो संसारमा अनगिन्ति छन्। त्यसमा काला जातका पनि छन्। गोरा जातका पनि छन्। मंगोल जातका पनि छन्। पढेका पनि छन्। अनपढ पनि छन्। धनी पनि छन्। गरिव पनि छन्। यस संसारका मानिसहरुका सेक्सुअल चाहाना उसको लिङ्ग, धर्म, जात, ब्यावसाय र परिस्थितिले फरक पादैन। त्यो त उनीहरुल्ााई अंकुश लाउने षड्यन्त्र मात्र हुन। जो भोलि आफैं विष्फोटन भएर जान्छन्। यदि यी र यस्ता कुराहरु एउटा जात, धर्म, लिङ्ग, समुहप्रति इंकित गरिन्छ भने त्यो स्वत पूर्वाग्रही विचार हो भन्न सकिन्छ। यो समाज भनेको सभ्यताको चरम सीमामा पुगेका मानिसहरुका समाज हुन। प्रत्येक चिज यस्तो होस जसको कुनै दोष नै नहोस, यो असंभव छ। दोष र गुण त हरेक निर्जिव वस्तुसँग पनि छ। त्यसमा हामी त मानिस। हामीमा अलिकति माया छ। अलिकति घृणा छ। अलिकति लोभ छ। अलिकति ईर्ष्या छ। साँच्चि कसैले एउटा मान्छेको वारेमा अगाडि आएर वोल्छ भने कम्तिमा यति कुराहरुको खण्डमा गरेको हुनुपर्छ। नत्रभने त्यो ओकालत नै होईन। यदि राम्रा मात्रै र नराम्रा मात्रै कुरा गरिन्छ भने त्यो मान्छे त्यसप्रति अनुग्रहि छन् यात पूर्वाग्रहि छन् भन्न सकिन्छ। आजको जमानामा मानिसलाई वोल्ने अधिकार छ। लेख्ने अधिकार छ। लेखिसकेपछि पढ्ने अधिकार त झन छँदैछ। तर कसैको ब्यक्तिगत अधिकार र चरित्र हनन भने गर्न पाईने छैन।
अँ प्रसङ्ग थियो पत्रिकाको। यो पत्रिका पाएदेखि काममा जाँदा उतै लिएर जान्छु। कोठामा आउँदा सँगै लिएर आउँछु। केहि लेख्ने ईच्छा जागेर आयो। लेख्न भनेर के तयार मात्रै हुन्छु। वीचमा वीचमा आउने मान्छेले पुरै प्रसङ्ग विमुख बनाई दिन्छ। शुरु गर्छु फेरि अर्कै काम आईपर्छ। मेलोमेसो हराएर झाँट चल्छ। उसैत नचलेकोमाथि। अघि नै वेलिविस्तार लगाई सके कि चलचित्रको नाम हो पलपल। र कथाको मुख्य आसय भनेको नै पुरुष बेश्याले महिला ग्राहकबाट पैसा लिएर यौन सम्पर्क गर्नु। पत्रिकाले भने वमोजिम यस चलचित्रका वेश्या पुरुषहरुको ग्राहकहरु लाहूरेका श्रीमतीहरु अथवा साधारण भाषामा लाहूरेनीहरु हुन्छन्। लामो समयसम्म आफ्ना श्रीमानहरु विदेशमा रहेको कारण आफ्नो तीव्र यौनेच्छालाई पैसा तिरेर ती बेश्या पुरुषहरुसँग तृष्णा मेट्छन। लेखक नखुलेका उक्त लेखमा चलचित्रको निर्देशक, निर्माता र कथा समेत उकेश दाहालको रहेका छन्। समाजमा घटेका घट्नालाई उत्खनन् गर्ने जमर्को कसेका छन् निर्देशक तथा निर्माता दाहालले। तर मैले यहाँ उल्लेख गर्न चाहेको कुरा भने अलिक फरक छ। म निर्माता, निर्देशक तथा लेखक दाहालसँग सहमत छु कि उहाँले भन्नु भए झै “सेक्स प्राकृतिक माग हो।” “समाज जति सभ्य देखिन्छ त्यति नै सेक्सुअल हुन्छ।” अव यी वाहेकका कुनै पनि कुरा र तर्कहरुसँग म सहमत छैन। लाहूरेहरु र उनका परिवारहरुलाई वदनामी अभिप्रायले प्रस्तुत गर्न खोजिएको यस चलचित्रमा दाहाल जीको मनसाय भने वुझ्न सकिएको छैन।
यो समाजले लाहूरेहरुलाई कहिले पो वदनामको खास्टो ओढाउन चाहेका छैनन् र? होईन भने दाहाल जी स्वयं आफु लाहूरे भन्ने शब्दसँग परिचित हुनुहुन्न कि त पूर्वाग्रही हुनुहुन्छ। लाहूरे शब्द र जातको उत्पति कहाँ, कहिले र कसरी भयो? र लाहूरे भनेर क―कस्लाई सम्बोधन गरिन्छ भन्ने कुरामा नै अनभिज्ञ हुनुहुन्छ। यदि यी कुराहरुबाट उहाँ जान वा परिचित हुनुहुन्छ भने यत्त्रो दुश्साहस कसरी गर्नभयो कि! एउटी विक्षिप्त नारी जस्ले आफ्नो श्रीमानसँग छुट्टिएर बस्नुको पीडादायी जीवन भोगिरहेकी हुन्छिन, जसको वाध्यतालाई विचरी भन्नुको सट्टामा उसको कलकलाउँदो वैंश देखेर र्याल काढ्दै बदनामीको उपमा दिने कहाँसम्मको न्याय संगत छन्? पीडाको वेचविखन गर्न अपरिहार्य छ? उनको फक्रेको फुल जस्तो यौवनको उराठलाग्दो जीवनको गीत गाएर गाउँ टोल हल्लाउने कतिको विवेकसिल कुरा हुन? दाहाल जीको चलचित्रको कन्सेप्ट उत्कृष्ट छन् तर दृष्टिकोण ठीक छैन। होईन भने उत्तर दिनोस कि यत्त्रो नेपाली महिला वेश्याहरुको प्रतिनिधित्व मुठीभरका लाहुरेनीहरुले कसरी गरेका छन्? यो देशले लाहूरे र उनका परिवारहरुले गरेका राम्रा कामहरुको मूल्याङ्कन, आदर र सत्कार कहिल्यै गरेका छन्? आजको युगलाई सीधा अर्थमा हेर्ने हो भने पनि लाहूर किन पठाइयो भन्दा यसको उत्तर एक मात्र आउँछ जो हामी सवैलाई थाहै छ। अथवा यसो भनौ ऐना जतिकै छर्लङ्ग देख्न सकिन्छ। सेक्सुअल अन्तरद्वन्द देखाउनको लागि किन लाहूरेनीहरु नै उपयूक्त ठानियो त? के मानवीय सेक्सूअलिटी मात्रै लाहूरेनीहरुसँग छन्? यात लाहूरेनी हुनु नै सेक्सुवालिटी बढ्नु हो? निर्माता तथा निर्देशक जी शायद ब्यावसायिक रुपमा माथि उठ्न सक्नुहोला। तर कसैको ब्यक्तिगत तथा समूहको चरित्र हत्या गरेर कमाएको सम्पति तथा रुपियाँ कुनै दुई नम्वरी धन्दाभन्दा फरक मान्न सकिन्न। यो भन्दा अगाडिको अंकमा पनि लाहुरेनीहरुको वारेमा चरित्र हत्याको वारेमा लेखेका थिए। त्यसको वारेमा कुनै चर्चा परिचर्चा उठेन होला भन्छु कारण कति ठाउँमा शायद त्यो सही पनि हुनसक्छ। कति सही पनि थिए होला। तर आज आएर एउटा छायाँचित्र नै तयार गरेर आम दर्शक सामु ल्यान खोज्नु यसको अर्थ के हुनसक्छ? भोलि बाटोमा हाम्रा छोरीचेली निस्केर हिड्दा दाहाल जी तँपाईको समाजले के भनेर हेर्छन्? के भोलि हाम्रा लाहुरेनी दिदी वहिनीहरु एउटाले गरेको दोषमा घरभन्दा वाहिर निस्केर नहिड्ने? हाट बजारमा निस्केर कुनै आफन्त पुरुषसँग नवोल्ने? सँगै नहिड्ने? तँपाइको चलचित्रलाई स्यावास दिदैं घरमा नै कोचिएर वस्ने? कसैको बारेमा काल्पनिक कथा बनाएर चारित्रिक हत्या गर्नुको अर्थ के? दाहाल जी नाफा कमाउन चाहनुहुन्छ या बदनाम गर्न चाहनुहुन्छ? लाहूरेनी हुनु भनेको के अभिसाप हो? अव लाहूरे र तीनका परिवारहरु सचेत हुने वेला आएको छ।
"अधुरो प्रेम
किन किन आज धनमायाको मन उदास छ उ अतितका घटनाहरुलाई सम्झदै कहिले रुने र हास्ने गर्छे आज पनि उ अतितका दिनहरुमा कता हर्राई कता ........ उसको मस्तिष्कमा आफू मात्र उन्नाइस (१९) वर्षो हुदाको घटना आउछ जनुबेला उ यस सानो गाउ“मा सबै भन्दा सुन्दर फूल थिई , जसलाई हेन युवा नयनहरु सधैं उसको घरको चारैतिर घुमी हिड्थ्ये । चारैतिर उसको गुणगान र सुन्दरताको प्रशंसा हुन्थ्यो । जवानीको बेला हो, कसैसित मन मिल्नु र घनिष्ट हुन त स्वभाविक नै हो यसै र उसको हेम खेम पनि यसै गाउको वलिष्�� यूवक मैते सित पर्यो उ सधै गाउको हरेक कामना अघि बड्थ्यो ,सारै मिलनसार थियो शायद यही गुणले पनि होला धनमाया उ प्रति आकषिर्त भएकी । उ धेरै जसो खेतालापात जादा दाउरा घा“स जादा पनि मैते स“ग हुन्थ्योे । जनु कुरा यो सानो गाउ“मा आ“गो सरह फैलन स्वाभाविक पनि हो ।
धनमाया साह्रै डराउ“थी कारण उ पुरोहित बाजेकी एकलौटी छोरी र मैते सानो जानको अर्काको पाखुरेको छोरो यसैले पनि उनीहरुको प्रेम सफल हुने सम्भावना कम थियो । एक दिन यसरी नै मैते र धनमाया गाउ“ले �� िटा �� िटीहरुस“ग जंगल गएका थिए धनमायाले एकान्तमा पारेर मैतेलाई कति दिन बिताउने यसरी एक्लै लुक्दै छिप्दै कति दिन बिताउने जाउ यस गाउ“ छाडेर अन्यत्रै र विहे गरौं तर मैतेले भन्यो हैन धनमाया तिमीलाई थाहै छ त्रि्रो बुवाको यस गाउ“मा कत्रो इज्जत छ, फेरि नभन हामी भागेर पनि त कहा“ जाने बुढाको पुहच टा�� ा-टा�� ा सम्म छ मार्छन । धनमाया उत्तेजित हुन्छे हैन मैतेदाई हामी एक अर्कालाई मन पराउ“छौं हाम्रो जीवन सुखी हुन्छ किन समाजको डरमा जीवन बर्वाद गर्ने र मैतेले भन्छ हेर धनमाया हामी भागेर गए मेरो बुढी आमाको कस्तो विजोग हुन्छ म यो पाप गर्न सक्दिन् । धनमाया �� ुस्किन्छे त्यसो हो भने आज सम्म तिमीले मलाई के सोचेर प्रेम गरेको त धनमायको आ“खाबाट आ“शु टलपल गर्नथाल्छ जो मैतेले सहन सक्दैन र भन्छ �� िक छ धनमाया हामी भागौं तर आमालाई .............. । मैतेको निम्ती यहा“ जटिल समस्या भईदिन्छ उसको बुढि आमा जसलाई उ यहा“ एक्लो छाडेर पनि त जान सक्दैन फेरि आमा पनि मान्नु हुन्न तब के गर्ने .........- तर उनीहरुको प्रेम यति अघि बढि सकेको थियो कि उनीहरु यी सब छाडेर भाग्न तत्पर भए तर गरिब मैते शहर नदेखेको �� िटो धनमायालाई लिएर कहा“ जाने उ अर्काे गाउ“मा शरण लिन पुगे तर पुरोहित बाजेको जजमान भएको गाउ“मा उनहिरुलाई समात्न पुरोहित बाजेलाई त्यति साह्रो परेन गाउ“मा ल्याएर धनमायालाई घरमा थुनेर राखे र मैतेलाई कुटेर गाउ“बाट खेदाए सारा समाज मिलेर ।
यसरी मजबुत धनमायाको प्रेमको हत्या भयो र पुरोहित बाजेले हवल्दार जे�� ोसित विवाह रचाए उ भर्खर रिटायर्ड भएर आएको थियो र पहिलो स्वास्नी केही वर्षअघि र्स्वर्गवास भएको थियो । तर हवल्दार जे�� ोले विहे गरेको केही दिनमै नाता भातिका कुरा सुनाउन थाले गाउ“लेहरुले र हवल्दार जे�� ो दिनरात जा“ड रक्सी खाएर घरमा धनमायालाई मैतेकी स्वास्नी मेरो सम्पत्तिमा रजाई गर्न आएकी भन्दै कुटपिट गर्न थाल्यो । दिनरात जा“ड रक्सी जुवा तासमा लागेपछि हवल्दार जे�� ोले भएभरको सम्पत्ति स्वाहा“ पार्यो र एकदिन गाउ“ छाडेर हिडेको कहा“ गयो कसैलाई पत्तो भएन गाउ“मा कोही भन्छन मर्यो भनेर कोही भन्छन अर्का लिएर शहरमा पस्यो । तर बास्विकता केहो आजसम्म धनमायालाई पनि थाहा छैन । उनीहरुको एउटा छोरो पनि थियो तर सुकेनाशले र खाना राम्रो नपाएर तीन वर्षै मरेको थियो ।
हुन त पुरोहित बाजेलाई आफ्नो भूलको अहसास नभएको हैन छोरीको यस्तो विजोक देखेपछि त्यसैले धनमायालाई माइतमा नै बोलाएर राखेका थिए र पछि छोरीको दुःख र सारा जिवन सोचेर मैतेलाई खोज्न प�� ाएका थिए तर मैते कहा“ गयो गयो कसैले भन्न सकेनन् । धनमायालाई भने अडकल थियो पक्कै पनि मैते आसाम गएको हुनर्ुपर्छ । मामाहरु उता छन भन्थे हुन त धनमायालाई भगाएर मैतेले आसाम लान चाहेको पनि हो तर त्यति टाढो कसरी पुग्ने विचरो गरिब मैतेमा पैसा नै कति थियो र नत्र आज शायद उनीहरुको जीवन कति सुखमय हुने थियो होला ।
जस्तै �� ूलो चोटपनि समयको मलहम पट्टीले निको हुदोरहेछ बस कहिले नमिट्ने दाग रटाटो छाडेर धनमाया पनि अब त एता उता हिडडुल गर्न थालेकी थिइ ता गाउ“घरमा मानिसहरुले उसलाई कति लाश्रण लगाउथे उ यि सब सहने भइ सके की थिई । हुदा हुदा पुरोहित बाजे पनि मरेर गए अब धनमाया एक्ली छे साथमा अतितका घटनाहरु र अधुरो प्रेमहरु । हिजोआज धनमाया घर छाडेर हिड्न नथालेको पनि धेरै भयो । शायद बुढि भएर होला उसका ति सुन्दर केशहरु मुहार जम्मै कुरुप भएको छ बुढेस कालले गर्दा मुखका धेरै जसो दा“तहरु फुस्किएका छन् । बाहिर एक्लै निस्कदा केटाकेटीहरु तर्सन्छन र बोक्सी बुढी बोक्सी बुढी भन्दै जिस्काउ“छन् । तर विचरी धनमाया यि सब दुःख कष्ट सहेर पनि एउटै आशमा बा“चेकी छे र एउटै चाहनाले जिउदो राखेकी छे आफैलाई त्यो हो मर्न अघि एकपल्ट भएपनि मैतेको मुहार हेने ।
कुहिरोभित्रको काग
एकछिनमा लोकगायकको गीत बज्छ । आन्दोलनकारीहरू उत्तेजित ह“दै नाच्न थाल्छन् । म आफ्नै �� ाउ“बाट मौन र्समर्थन जनाउ“छु । छरिएका धेरै मानिसहरू तान्छ त्यस गीतले, म र्सतर्कता अपनाउने व|mममा फेरि आ“खा दौडाउ“छु । फेरि उही आ“खाले पछ्याएको पाउ“छु । म आफूलाई लुकाउ“छु र चोर नजरले हर्ेर्छर्ुु फेरि पनि ममाथि आ“खाहरू बिछ्याएको नै पाउ“छु । कतै चिरपरिचित हो कि म ध्यान बङग््याउ“छु । होइन, कतै भेट भएको छैन । ऊ त पत्रकारजस्तो पनि लाग्दैन । पत्रकार भए टिर्सट लगाउनुपर्ने, म एक्लि“दै कार्यव|mमतिर ध्यान बटार्छर्ुु �� ेलामा का“व|mा र खरबुजा बेच्न राखिएका छन् । केही मानिस त्यतैतिर आउ“छन् । खरबुजा खान । मेरो ध्यान मोडिन्छ । त्यतैतिर त्यस हूलमा उक्त कालो चस्मा लगाउने मान्छेलाई देख्छु । पुरुषहरू नारीलाई किन यति बिध्न चासो दिएर हर्ेछन् - हुन त पुरुषलाई हर्ेर्ने नारीको सङ्ख्या पनि समाजमा कम नहोला । तर म त्यति बिध्न सुन्दरी पनि छैन कसैको नजरलाई यति बढी आकषिर्त गर्न सकू“ �� ऊ मेरो छेउमा आउ“छ ।
"म्ालाई चिन्नुभएन -" अप्रत्याशित शब्दहरूले मलाई आव|mमण गर्छन् । म झस्कन्छु ।
"अह“ �� "
"ल, अब भन्नोस् �� " उसले चस्मा फुकाल्छ ।
"त्ापार्इ“ श्रीकान्त नेपाल �� " मेरो मुखबाट अनायास निस्कन्छ ।
"हो ।" बल्ल हेराइको रहस्य खुल्यो । म छक्क परे“ ।
"त्ापाई“ किन त्यस झुन्डमा -"
"म्ा पत्रकार हु“ ।"
श्रीकान्तले 'कार' उपाधि पाइसकेछ । हामी कुनै समय एउटै कक्षाका सहपा�� ी थिय“ौ“ । ऊ पत्रकारिता पढ्न गएछ, मलाई थाहा थिएन । अहिले ऊ चिनीनसक्नु भएछ । भौतिक बनोट पनि असाध्यै आकर्ष देखिन्छ । म पत्रकारहरूलाई सम्मानजनक नजरले हर्ेर्छर्ुु किनभने जनआन्दोलनमा उनीहरूको भूमिका सराहनीय छ । जुलसमा मध्यस्थताको भूमिका उनीहरूले निभाएका हुनाले रगतको खोलो बग्न कम भएको छ । तेह्रा“ै दिनदेखिको जनआन्दोलन चरम उत्कर्षा पुगेको छ । कतिचोटि कतिपय �� ाउ“मा पत्रकारहरू स्वयम्ले पनि रगतको खोला बगाउनुपरेको थियो अनि निरङ्कुशताको बज्रप्ाात पनि सहनुपरेको थियो । कतिपय जनताले त राजतन्त्रप्रतिको आस्था मरेर तेह्रा“ै दिनको काम कपाल समेत खौरेर गरेका थिए ।
''म पत्रकारलाई इज्जत गर्छु'' मैले छोटकरीमा भने“ ।
करिब दस वर्षछि हाम्रो भेट भएको थियो । मेरो निधारको टीका र घा“टीको मालाले विवाहिताको परिचय दिएको थियो । मलाई पनि ऊसम्बन्धी व्यक्तिगत खुल्दुली जाग्यो तर अवस्था अनुकूल थिएन । कुनै पनि समयमा भागदौड हुनसक्थ्यो । मैले आफ्नो बचाउका लागि भाग्नुपथ्र्यो भने ऊ अरूको बचाउका लागि कुदनुपर्ने अवस्था थियो । त्यसैले परिवेशप्रतिको संवेदनशीलताले हाम्रो संवादलाई बाधा दिइरहेको थियो । धेरै दिनको बन्दले आमजनताले पालेको तनावले म पनि ग्रस्त थिए“ भने ऊ पत्रकारहरूलाई गरेको कुटपिटले आव|mोशित थियो ।
ऊ कसरी, किन यो सहरमा देखा पर्यो, कौतुहलको आ“धीले घेर्यो मलाई ।
"तपाई“ पत्रकार, तर तपाई“को नाम कतै पत्रिकामा देख्दिन“ नि -" हर्ुर्रि“दो मानसिकताले उत्सुुकता मेटाउने प्रयास गरे“ ।
"म छद्मनामले लेखहरू लेख्छु ।"
म असाम्ाज्स्यको लिङ्गे पिङमा मच्चिन्छु । एउटा पत्रकार छ जसको नाम सन्देश हो । उसका रचनाहरू म असाध्यै मन पराउ“छु । उसलाई म मेलमार्फ धन्यवाद र बधाई पनि दिइरहन्छु । म अनिश्चतताको कालो बादलमा मडारिन्छु कुहिरोको काग भएर, परिवेशजस्तै । म अत्यन्त प्रभावित छु उक्त पत्रकारका लेखहरूबाट । त्यसैले उसलाई मेलमार्फ आफ्ना मनका धेरै कुराहरू गर्छर्ुु किनभने मुनामदनको मुनासरह म जीवन व्यतीत गरिरहेको छु । आधुनिक मुना भएर किनभने मेरो मदन पनि आधुनिक मदन भइसकेको छ । म आन्तरिक पीडा पोखिरहेको छु मेलमा-
'जीवन गहिरो छ, जति बह“दै गयो उति नै गहिरि“दै जा“दो रहेछ । किन हो तपाई“को लेखहरूले मलाई नया“ ऊर्जा दिन्छ । नया“ शक्ति दिन्छ । त्यो शक्तिले मलाई सधै“ तानेजस्तो लाग्छ । अनि ती हातहरू हेरू“-हेरू“ र चुमू“-चुमू“ जस्तो लाग्छ जसले यति सुन्दर शब्द, भाषा र शैलीहरू पोख्छन् । कहिले म पागल भएर तपार्इ“का शब्दहरूस“ग उडिरहू“ कल्पनाको आकाशमा अनि कहिले यथार्थमा नफकर्“र्ूूस्तो लाग्छ तर यो असम्भव छ । मलाई थाहा छ । तर म त्यही असम्भावनामा रमाउन चाहन्छु ।
मलाई आफ्नो मेल सम्झेर लाज लागेर आउ“छ । म धकाउ“छु । श्रीकान्तलाई उसको छद्मनाम सोध्ने आ“ट आउ“दैन कतै श्रीकान्त नै होइन उक्त पत्रकार �� भए के भो त आखिर मैले पनि त छद्मनाम नै प्रयोग गरेकी छु उसले कसरी थाहा पाउ“छ र -
एउटा चर्को भाषण सुरु हुन्छ । हाम्रो ध्यान भाषणले तान्छ । म उसलाई त्यति चासो नदिएको नाटक गर्छर्ुु म नाटकमा सफल हुने प्रयास गरिरहेको हुन्छु । घरीघरी म मेलका वाक्यहरूमा अल्झन्छु -
"प्ा्रत्येक दिन म तपाई“को रचनाको प्रतीक्षामा हुन्छु । रचना आउन केही दिन ढिला भयो भने मलाई छटपटी बढ्छ । त्यस छटपटीलाई म शब्दमा बदल्न सक्तिन“ ।"
ऊ प्रायजसो छोटा मेल प�� ाउने गर्छ ।
'तपार्इ“हरूजस्ता पा�� कले नै मेरो लेखनशक्तिलाई बढाइदिएको छ ।'
"त्ापार्इ“ अहिले के गर्दै हुनुहुन्छ -" उसको वाक्यले म यथार्थमा पछारिन्छु ।
"त्ापाई“स“ग गफ गर्दै छु ।" म हल्का जबाफ दिन्छु । कतै मेरो मुखबाट पत्रकारलाई मेल गरेको कुरा फुस्कन्छ कि - म अझ र्सतर्क हुन्छु ।
भ्ााषण अझ जोसिलो बन्दै जान्छ । आन्दोलनकारीहरू बुरु कबुरुक उप|m“दै ताली मार्छन् । भाषणले भन्दै छ -
'राजाले गोलीगट्�� ा तयार गरेको छ तर हामी जनताको गोली बोली हो । हामीले चार दिनका लागि भनेर मात्र तयार गरेका थियौ“ । तर तेह्रौ“ दिन बित्दा पनि हाम्रो बोली कसरी जीवित भइरहेछ भन्ने कुरा निरङ्कुश राजाले बुझ्दैनन् । ऊ शक्तिको भरमा टिकिरहन चाहन्छ । ऊ दमनको सास फर्ेछ र अत्याचारको भात खाइरहेको छ ।'
भाषणले सबैलाई तताउ“छ । हामी पनि उत्तेजित हु“दै ताली बजाउ“छौ“ ।
"तपार्इ“ कतिको लेखहरू पढ्नुहुन्छ -" उसले मेरो ध्यान मोड्दै सोध्छ ।
"पढ्छु राम्रा लेखहरू, पत्रकारमध्ये सन्देशका लेेखहरू खूब चाख दिएर पढ्छु ।" उसको छद्मनाम सोध्ने अझै पनि ममा साहस छैन । त्यसैले चोरसंवाद गर्दै छु ।
"म भोलि नै का�� माडौ“ र्फक“दै छु ।" ऊ सानो जानकारी दिन्छ ।
"ए �� किन यति चा“डै -"
"हिजो यहा“ पत्रकारमाथि भएको दमन र कुटपिटका लागि का�� माडौ“बाट मानवअधिकार अनुगमनटोलीमा आएको थिए“ । त्यसैले रिपोर्ट लिएर फर्किहाल्नर्ुपर्छ । म आफू विगत र वर्तमानको अनुगमनमा तल्लिन छु । ऊ हाई स्कुल पढ्दा कत्ति नपत्याउ“दो केटो थियो । अहिले ऊ राष्ट्रिय स्तरको लेखक, पत्रकार, र मानवअधिकारवादी भइसकेको छ । जे भए पनि आफूस“गै पढेको साथीलाई राष्ट्रिय स्तरको व्यक्तित्वको रूपमा चिन्न पाउ“दा म पुलकित हुन्छु । अर्को एउटा साथीले उसलाई 'सन्देशजी' भनेर बोलाएर लिएर जान्छ ।
सम्भावित शब्द सत्यमा प्रमाणित भएको सुनेर म रोमाञ्चित र लज्जित हुन पुग्छु । ऊ गएको विवश आ“खाले हेर्छु वातावरण रमाइलो लाग्छ । सूर्यका किरणहरूलाई लुकाउ“दै बादल पानी झार्न तयार देख्छु । गर्मीको महिना तर्राईको परिवेश भए पनि मौसम रमणीय लाग्छ । अब मेरा आ“खाको पालो आउ“छ उसलाई पछ्याउने । यो समय नबिते हुन्थ्यो, नहराए हुन्थ्यो जस्तो लाग्छ । ऊ केही पर साथीहरूस“ग गफ गर्दै छ । आफूलाई मनपर्ने लेखकलाई यति नजिकबाट फेरि साथीको रूपमा चिन्न पाउ“दा म हषिर्त हुन्छु । फेरि नजिकिने लालसाले म एकोहोरिन्छु । उसलाई बोलाउन चाहन्छु तर मेलका वाक्यहरूमा अल्भिmन्छु- 'कतै हाम्रो भेट भयो भने हामी अपरिचित हुन्छौ“ होला हैन - सायद तपाइ“को वास्तविक नाम मलाई थाहा नहुन सक्छ र मेरो वास्तविक नाम तपार्इ“लाई थाहा नहुन सक्छ । तर त्यो अनिश्चितताले एउटा नौलो अनुभूति दिन्छ । किनभने म त्यही अपरिचिततामा बा“च्न चाहन्छु । हामी आ“खामा मात्र विश्वास गर्र्छौ“ त्यसैले हामी दोष र गुण छुट्ट्याउन विवश हुन्छौ“ । जसले हाम्रो सम्बन्धलाई टुक््रयाइदिन्छ । अनि म मी�� ो अनुभूतिबाट सधै“ टाढा हुन विवश हुन्छु ।'
एक्कासि पुलिसको ला�� ी मेरो टाउकामा बजारि“दा म ब्य“ूझन्छु । म भाग्न असफल प्रयासमा छु । पुलिसको ला�� ी मेरो टाउकोमा बज्रन खोज्दै छ । अचानक कसैले ला�� ी समाउ“छ । म बेहोस हुन्छु ।
होस आउ“दा म नर्सिङ होममा हुन्छु । आफन्तहरू छेउमा बसेका छन् । उनीहरू कुनै पत्रकारले फोन गरेर जानकारी दिएका कुरा गर्दै छन् । अनि पर्स र डायरी पनि उही पत्रकारले जिम्मा लगाएको कुरा बताउ“छन्् । पत्रकार भन्नेबित्तिकै श्रीकान्तको खोजीमा आ“खा दौडाउ“छु । निराश हुन्छु ।
म्ा केही दिनपछि डिस्चार्ज हुन्छु । समय बिताउन मेल हेर्छु 'कुमुदिनी, स्वास्थ्य कस्तो छ - भगवान्का कृपाले अब हामीलाई कहिल्यै भेट नगराइदिऊन् ।'
म्ोलका शब्दले म सन्तुष्ट हुन्छु ।झ्यालबाट बाहिर हेर्छु लोकतन्त्र आइसकेको छ । कुहिरो फाटेर आकाश सफा र स्वच्छ भएझै“ लाग्छ । कागहरू निर्दिष्ट बाटो हिँडिरहेका छन् ।
माया बाँडिएपछि.....
नदेओस् पनि किन - पे्रमको घडा भरिएर पोखिएको कहाँ छ र - मायाले अघाएको पनि को छ र - आज जब मेरो जीवनमा केही खुसी आउन लाग्यो.. सवालै-सवाल गुट्मुटिएर- अँध्यारोको कैदी बनेर....! चाहन्छ र - अचानक विस्मृतिको झलक झल्कियो । मन र मस्तिष्ककोे धेरै वाद-विवाद भइरहृयो । आँखीझ्यालको प्वालबाट मात्र आइरहेको चिसो हावाले कविताको अन्तरको ताप कम भएन । छातीभित्र आगो कतै धपधप बलिरहेको भान हुन्छ । जीवनको गुलाफी पर्दा च्यातेर हर्ेदा जीवन कुरूप र सुन्दरको बीचबाट विरहको सुसेली सुसेल्दै बगिरहेछ.. कविताको मन एक्कासि रसाएर आँखाहरू जलासय भए...। 'रिमाका शब्दहरू तिखा वाणझैं बर्सिन थाल्छन् -करणदाइका पत्नीसँग त सामाजिक बन्धन छ । तपाईंसँग के आधार छ - उता भनें अहोरात्र माइजू तपाईंको चिन्ताले रुँदारुँदा बिरामी भइसक्नुभयो । तपाईंलाई माग्न आउने केटाहरू कत्ति लाइनमा छन् । 'हजुरबाले अन्तिम अवस्थामा भन्नुभएको रेे माइजू अस्ति मसँग रुँदै भन्दै हुनुहुन्थ्यो । हाम्रो गल्तीले गर्दा कविताको जीवन बर्बाद भयो । सानै थिई.., बिचरी उसलाई पत्तै थिएन । हेर बुहारी कविताको अर्को विवाह गरिदिन्छु । कथङ्काल म मरिहाले भनें कसैले नाइनास्ति गर्न पाउने छैनन् । तिमीले कविताको जीवन सफल बनाउनु भन्नुभएको थियो । केही समयपछि ससुराको र्स्वर्गवास भयो । अन्तिम अवस्थासम्म पनि उहाँलाई कविताकै सर्ुताले सताइरहृयो । पुरानो बिचारको ससुराले पनि कविताको जीवन बर्बाद भएको सहन सक्नुभएन । कविता आफैंले एउटा मौका फेरि गुमाई भन्दै हुनुहुन्थ्यो 'कविता भन्छे, बुझ्नु भो दि रिमा अभिभावक मार्गदर्शक हुनसक्छ विधाता हैन व्यक्तिलाई गहिरो सोचले दर्दसिवाय अरूकेही दिँदैन । आखिर करणको जिद्धिपनले कवितालाई हराएरै छाड्यो । करणको एकोहोरो बानिको कारणले गर्दा उसको जीत भयो । कविताले सम्पर्ूण्ा जिन्दगी 'करणलाई सुम्पिदिई.....! त्यसपछि कविताको भूतकाल करणको पे्रमको र्स्पर्शले सम्पर्ूण्ा जलनहरू बिसाइदियो । सुरक्षाको अनुभव पनि भयो । निर्धक्क पे्रमरसमा पौडिएर गहिरो जीवनदृष्टि अनि जीवानुभूतिपर्ूण्ा पे्रम यथार्थ साक्षात्कार गरायो करणको मायाले..। आफूले चाहेको व्यक्तिको मायाको र्स्पर्श यति चमत्कारी हुँदोरहेछ वर्षौंवर्षबुझ्न नसकेका कुरा त्यो र्स्पर्शले क्षणमा बुझाइदियो । तर कविताको आमालाई भने चित्तबुझेको थिएन । कविताको आमाले भनिन् । विवाहित व्यक्तिसँग जोडिएको दोस्रो नारीलाई समाजले कस्तो सम्बोधन गर्छन् - थाहा छ छोरी - रिमा अझै थप्छे हो त 'दिदी' अर्काको पतिको प्रेमिका हुने नारीलाई समाजले कस्तो दर्जामा राख्छ - उसले के भन्न खोजेकी कविताले बुझिसकेकी हुन्छे । मुटुमा हजारौं काँडा रोपिन्छन् । तर पनि भन्छे 'आमा समाजले मलाई के दिएको छ र मेरो दर्जा छुट्याउँछ - समाजले अरूलाई बिगार्न मात्र जान्दछ - सपार्न जान्दैन ...- रिमा बीचैमा बोल्छे- 'दिदी' के प्रमाण छ - 'कविता भन्छे.. प्रकृतिको सृष्टिमध्ये मलाई हावा मन पर्छ किन थाहा छ - हावाले आँधी आउने सङ्केत दिएर त जान्छ - जीवनको आँधी त कत्तिखेर आउँछ पत्तै हुँदैन बिनासङ्केत भत्किसकेको हुन्छ । के गर्नु दिदी तपार्इंलाई राजदाइले कस्तो माया गर्नुहुन्थ्यो तपाईंले वास्तै गर्नुभएन ....! बिचराले तपाईं भनेर यतिका वर्षविवाह नगरी बस्यो...! सात-सात वर्षभयो । कमसेकम त्यो माया त तपाईंको एकलौटि हुन्थ्यो - बिचरा कत्ति वर्षम्म त भन्दै भनेन ।
कविता भन्छे- अर्काको माया नबाँड्ने अ�� ोट लिँदालिँदै पनि पछि गएर करणको मायाप्रति म कत्ति लोभी भएकी हुँला - करणप्रतिको मायाले राजलाई पनि सोच्न भ्याइन । करणलाई भेटेपछि पुरानो स्मृति गहिरो भएर पे्रम जाग्यो रिमा, म मात्र कहाँ सन्तुष्ट छु र - विस्तारै-विस्तारै हाम्रो माया फाटेजस्तो लाग्दैछ....! कहिले बिछोडको त्रासले, कहिले बदनामीको डरले हेर न - काँतर सैनिकको कमान्डर भयो भनें आफैँलाई गोली लाग्छ भनेजस्तै भएको छ मलाई..। करणले स्वीकार पनि गर्न सकेनन्- वहिष्कार पनि गर्न सकेनन् ....! तँ पनि विवाह भएर गइहालिस् । करणकै लागि आमाबुबाबाट अलग्गै बस्न थालेकी थिएँ । आज मेरो जीवनमा र्सवत्र सन्नाटा छाएको छ । केही वर्षा नै उन्मुक्त पे्रम लड्खडाउन पुगेको छ । कविता रिमालाई हेरेर आँखा टलपल पार्छर्ेे रिमा दि...यस्तो कलकलाउँदो जिन्दगी जानाजान नास गर्नुभयो हगि... मैले त पहिला पनि भनेकै थिएँ नि - कविता भक्कानो पार्दै बोल्न थाल्छे......! 'करणले त मसँग विवाहको प्रस्ताव पो राखेको थियो त - अब अहिले आएर उसले मुख मोड्यो त म के गरु..- .'रिमा पनि बरबर आँसु खसाल्न पुग्छे...र भन्छे दिदी अरूको आँसुमा आफ्नो खुसी खोज्ने त केटा मान्छेको आदत नै हो नि - दिदी म अलि छिट्टै जान्छु बरू भोलि सबेरै आउँछु ..भन्दै आफ्नो घरतिर लाग्छे अनि भोलिपल्ट सबेरै रिमा आइपुगी....! 'दिदी हिजो हामीले कुरा मात्र के गरेका थियौँ । मैले त्यहीँ तल बस कर्ुदा राजदाइलाई भेटें तपाईंलाई पर्खंदार्-पर्खंदै त एउटी अपाहिज केटीसँग पो विवाह गरेछ । मलाई देख्नेबित्तिकै त्रि्रो दिदी त खुबै खुसी होलिन् नि हैन करणसँग - करण खान्दानी परिवारको भयो आफू भने गाउँले �� कुरी परियो के गर्नु - कि कविता खुसी छैनन् - मेरो पाप त लाग्नै पर्ने हो भन्दै कस्तो व्यङ्ग्य भरिएको हाँसो हाँसेको दिदी.. दुब्लाएर जिङ्रिङ्ग परेछ । दाह्री पनि नकाटेको तपाईंको रिसले उसले आफ्नो जिन्दगी नै बर्बाद गरेछ । आखिर सन्तुष्ट को भयो त - रिमा करणको झन् कस्तो हालत भयो होला भन त - दर्ुइदर्ुइतिर कसरी सन्तुलनमा राख्छन् - पत्नि र प्रेमिकाको बिचमा कष्टदायक जिन्दगी पिल्सिरहेको होला बुजिस् - हेर...भावनाभित्र रहेको अनुभूतिलाई निकालेर चटक्क फ्याँक्न कहाँ सकिन्छ र - मायाको सम्बन्ध भनेको घाउ र चोटको संघार हो जताबाट हिँडे पनि आफैँलाई �� ेस लाग्छ । कुनै बेला उसको यादले- यति धेरै सताउँथ्यो कि भेट्नेबित्तिकै अँगालोमा कसेर जीवनभरि उम्कन नदिउँ - तर त्यो अँगालोको बीच कोही भएजस्तो आभास भइदिन्थ्यो । कविता झसङ्ग भएर करणलाई घचेट्न पुग्थी । आतुर ओ�� हरूले उसको प्यासी आँखामा चुम्न खोज्दा आँखाको नानीमा कसैको तस्बिर देख्न थाल्दा छचल्किसकेका भावनाहरू खिन्न हुनु स्वाभाविक नै हो । कविताको मनमा एउटा प्रश्न उब्जिन्थ्यो- छि.. यस्तो पनि कुनै जिन्दगी हो र - आफ्नो अँगालोको तातो र्स्पर्शमा अरूको चिसो 'गन्ध' फैलिरहने - आज करणको पत्नीप्रतिको कर्तव्य र परिवारको बन्धन-समाजको इज्जतले उनलाई तानिरहेको हुन्छ । जिम्मेवारी र भावनात्मक सम्बन्ध धेरै फरक हुँुदोरहेछ । कहीँ जिम्मेवारीले जित्छ भने कहीँ भावनाले जित्छ ...!
तर करणलाई भनें भावनाले भन्दा पत्नीप्रतिको जिम्मेवारीले जितेछ । जिम्मेवारीको सीमा रेखाले करणलाई भावनाको तलाउसम्म पुग्नै दिएन । कविताको के लाग्छ - कविता करणको पत्नी मिनाक्षीप्रति अनुमान लगाउन थाल्छे । कत्ति आघात पर्याउँछ होला झन् उनको हृदयलाई - यो सोचेर कि आफ्नो पतिसँग दोस्रोे महिला उसको अधिकार क्षेत्रमा प्रवेश भएर- आफ्नो पतिको अंकशायिनी बनिरहिछ । सोच्दा-कवितालाई आफैंप्रति घृणा लागेर आउँछ ...। अनमोल जीवनका पलहरू नष्टगरेर दाँत र ढुङ्गाको सम्बन्धजस्तो भयो । ओ हो । मायाको बदलामा मैले कस्तो चोट भोग्न पुगें.....! यो गल्ति मबाट नै भएको हो म करणको समयको वेगमात्र रहेछु भन्दै सर्ुताउँछे । अब कवितालाई यथार्थको बोध हुनथाल्छ..। अरू कसैको नभएर सधैँ मेरो मात्र भइदिएको भए ..- कविता करणको विषयलाई लिएर सपना नदेखुँ भन्छे तर उसको बसमा रहँदैन...। उनिहरू बीचकोे सम्बन्ध कत्तिपल्ट डगमगाई पनि रहन्थ्यो तर पनि चुँडिहाल्नचाहिँ सकेन । कति रहरहरू थिए मनभित्र करणसँगै बसेर बिताउने....! जीवनमा सबैभन्दा �� ूलो हार नै त्यही भयो ....! आज कसैको जोडीसँगसँगै हिँडेको देख्दा आफ्नो मनमा पींडा छुन्छ...। आखिर नारी जताबाट पनि हारेकै हुन्छे....! 'कविताको स्थिति देखेर रिमा भन्छे ..कविता दि जीवनमा हारपछिको जीत सारै मजा हुन्छ नि बुझ्नु भो - कविता भन्छे अब मसँग हार र जीतको बाजी लगाउनको निम्ति समय पनि कहाँ छ र - मैले यतिका वर्षम्म मरिमेटेर माया गर्दा त करणलाई बुझ्नै सकेकी छुइन । पलमा आफ्नोजस्तो लाग्छ- पलमा पराइजस्तो भइदिन्छ.......! न करण असल पे्रमी सावित भयो न कर्तव्यवान् पति....नै । अब त म भगवान्सँग पनि यही पर््रार्थना गर्छ अरूको पतिसँग पे्रम गर्ने पींडादायीकाम कसैले नगरोस्....!
भैंसी र मान्छे
बिहान म गो�� मा सोतर राख्न जाँदा भैंसीको पेट पनि फुलेको जस्तो लाग्यो । जयसराले कुरा थपिन । भ्यागुते रोग लागेको रहेछ भने त बचाउन गाह्रै पर्छ । स्वास्थ्य केन्द्रसम्म पुग्न पाए त तै आश गर्न सकिन्थ्यो । जे पर्ला पर्ला टि्वीनमै झुण्डिएर भए पनि औषधी लिन त जानै पर्ला ।\" हर्षानले जोसिँदै भने । \"हुँदैन । हुँदैन । यस्तो विधि आँधिबेरी आइरहेको बेला घरबाट निस्कनै हुन्न । घर्रामा झुण्डिएर खोलो पार गर्ने त आट्नै सकिन्न । अहिले खोलो बढेर अजिङ्गको जन्तुजस्तो भएको छ । गाउँमा खोलो पस्यो भने हाम्रो के अवस्था हुने हो भन्न सकिन्न । यता छोरोको अवस्था यस्तो छ । मर्नै परेछ भने पनि सबै सँगै मरौंला । बरु सकिन्छ भने डाँडाघरे साइँला दाइकहाँ गएर अस्ति दिएको झैं औषधी मागेर ल्याउनुहोस् ।\" हर्षानलाई खोलो पारि जानबाट रोक्दै जयसराले भनिन् । खोइ त्यो औषधी पनि पुरानो भइसकेकोले हो कि एउटा चक्की खुवाउनु पर्नेमा दर्ुइओटा खुवाउँदा पनि कामै लागेन । मलाई त भैंसी झोक्राएको देखेर त्यसैत्यसै भाउन्न छुटेको छ क्यै गरी यो भैंसीले सास फर्ेन छोडी भने त आफूसँग भएको सिरीखुरी सबै बेचे पनि साहूको रिन तिर्न सकिँदैन । जे पर्लापर्ला म स्वास्थ्य केन्द्रमा पुग्नर्ैपर्छ नत्र भैंसीलाई बचाउन सकिन्न ।\" बसेको �� ाउँबाट जुरुक्क उ�� ्दै भने हर्षानले । \"त्यस्तै ढिपी गरेर जाँदा त हो नि अस्ति तल्लाघरे रुद्रे उर्लदो भेलमा खसेको । अहिलेसम्म उसको लास पनि भेटिएको छैन । बरु झांकी दाइलाई बोलाएर ल्याउनुहोस् ।\" जयसराले भनिन् । \"त्यो धामीको पनि भर छैन मलाई । ढ्याँग्रो �� टाएको भरमा गाउँका सोझा मानिसहरूलाई दशैंलाई भनेर जोगाइ गरिराखेको बोको काट्न लगायो पछि स्वास्थ्य केन्द्रमा नपुर्याएको भए तँ बाच्ने थिइनस् । झाँक्रीले फुकेको भरमा रोग निको हुने, भएको भए स्वास्थ्यकेन्द्र किन चाहिन्थ्यो र हाम्लाई ! फटााहाहरू हुन् सबै हामीलाई उल्लु बनाउन खोज्दैछ ।\" अनायासै रिसले मुट्मुरिदै भन्छन् हर्षानले । \"पानी....पा.....नी....!\" त्यति नै बेला ज्वरोले निस्लोट भएको कमलले सानो स्वरमा पानी माग्छ । \"क�� ै ! मेरो बाबु ! कति दुःख पायौ बा ! यसरी झरी नपरिदिएको भए म आफैंले तिमीलाई बोकेर खोलापारि पुर्याउने थिएँ । म के गरुँ.....!\" हातको सहाराले छोरोलाई उ�� ाएर आड दिंदै पानी खुवाउँदै भन्छिन् जयसरा- आँखाभरि पीँडा बोकेर हर्षान त्यहीँ उभिएर निर्निमेष दृष्टिले छोरोलाई एकटक लाएर हेरिरहन्छ । \"बा.. । बा... । गो�� ढल्यो त्यति नै बेला सरस्वती आत्तिँदै र चिच्याउँदै ढोकामा आएर भनी । \"हेर्नोस् न छोरो त बेस्कन काम्न थाल्यो । लौ न छोरोलाई के भयो -\" एक्कासि सारा शरीर नै थरथर कमाउँदै बडो कष्टसाथ मुखबाट \'हुँ...हुँ...हुँ\' गर्दै ओछ्यानमा छट्पटिन थालेको छोरोलाई सम्हाल्ने प्रयत्न गर्दै अत्तालिंदै भन्छिन् जयसराले- \"बा ..! भैंसी कराइरहेको छ ।
गो�� त जम्मै ढलेको छ ।\" काम्दै गरेको नाबालक छोरोको फुस्रो अनुहारतिर आहत दृष्टिले हेरिरहेका हर्षान सरस्वतीले बोलेको स्वरले झस्कन्छन् र को�� ा बाहिर जानको निम्ति अग्रसर हुन्छन् । \"हेर्नोस् न छोरोलाई ! यसको त अनुहारै कस्तो-कस्तो भयो हरे ! म के गरुँ !\" आँखाबाट बरबरती आँसु खसाल्दै भनिन् जयसराले । \"बा.. भै...सी !\" सरस्वतीको मुखबाट विस्तारै अस्फुट स्वर निस्कियो । \"लौ न ! हर्ेर्नुहोस् न ! छोरो ता लल्याकलुलुक भइसक्यो । बाबु मेरो छोरो ..।\" जयसराको करुण स्वर को�� ाभरि गुञ्जियो । एकाएक टक्क उभिएका हर्षानको दृष्टि मृत्युसँग जुधिरहेको असहाय बालक छोरोतिर पुग्यो अनि तत्कालै फरक्क फर्केर उनी बेगसँग बाहिर गो�� भए �� ाउँतिर दगुरे ।
पहिलो दिन
। उनीहरूको प्रेमको शुरुवात भएभmैं मलाइ लाग्यो ।
दोस्रो दिन
आज उनीहरू बोलिरहेको देखें । दुवै जनाको मुहारमा एउटा अचम्मको चमक, एउटा अचम्मको खुशी थियो । लाग्थ्यो आज दुवै जना एक अर्कासँग बोल्न पाएर, धेरै दिनका आफ्ना भावनाहरू पोख्न पाएर आफूलार्इ हलुका बनाइरहेका छन् । आज उनीहरूको प्रेमले एउटा बाटो तय गरेको मलार्इ आभाष्ा भयो ।
तेस्रो दिन
केटाले मन थामिराख्न सकेन । उसले केटीको हात समायो । केटीले पनि केटाको हात समातेर दवार्इ । केटाको आँखामा अचम्मको खुशीको लहर दौडियो । उसले विस्तारै केटीलार्इ आफूतिर तान्यो । केटी विना प्रतित्रिmया उतिर तानिइरही । अब उसले केटीको अधर चुम्न चाह्यो । केटीले यसमा कुनै बाधा गरिन् । उफ् ! मलार्इ यस्तो द ृष्य हेरिरहन मन लागेन । म घरतिर लागें ।
चौथो दिन
परबाट हेर्दा आज दुवैजनाको बीचको दुरी हिजा अस्तिको भन्दा बढेको लाग्यो । उनीहरू मौन देखिन्थे । एकैछिनमा केटाले आैलो �� ड्याएर केटीलार्इ केही भने जस्तो गर्यो । केटी पनि अचानक आवेशमा आर्इ । उसले केटाको गालामा हिर्काएको देखें । केटा आफ्नो �� ाउँबाट जुरुक्क उ�� ्यो । उm केटीलार्इ एक्लै छाडेर हिड्यो । केटीले केटा गएको परसम्म हेरिरही । केटीले आफ्नो आँखाको आँशु पुछी र त्यहाँबाट हिडी ।
पाँचौ दिन
आज केटाको आँखा फेरि जुध्यो । केटीले पनि लाजले फेरि शिर भmुकार्इ । केटाको साथमा नयाँ केटी थिर्इ । केटीको साथमा अर्कै केटा थियो । केटाको मन हिजो अस्तिको भन्दा चञ्चल देखें । केटी हिजो अस्तिभन्दा खुशी थिर्इ । मलार्इ उनीहरूको प्रेम जाँचिरहन मन लागेन । मैले उनीहरूको नयाँ जीवनको शुभकामना दिएँ । सायद उनीहरूको यो अन्तिम प्रेम होस् ।
यौटा सडकको कथा
यौटा पजेरो बेगसित आएर त्यहींनेर घ्याच्च रोकिन्छ, सूटबूटमा �� ांटिएको यौटा अपरिचित जसलाइ त्यो बालकले पहिले कहिल्यै देखेको थिएन टक्टक् गर्दै उ भएतिरै आउंछ, बालक आशाका हाथ फैलाउंछ, त्यो अपरिचित बालकलाइ नदेखे झै गरि नजिकैको पसलमा पूगी रोकिन्छ ।
“साहूनी ५५५ दिनूस त”
“कति खिल्ली टक्य्राउं हजूर रु ”
“१ बट्टा दिनूस न”
साहूनीले १ बट्टा चूरोट दिन्छिन् । अपरिचितले याटा चूराट सल्काउंछ अनि पर्सबाट पैसा झिकेर दिन्छ ।
“यी लिनूस पैसा”
“हजूर बांकि पैसा” साहूनी फिर्ता पैसा दिन्छिन् ।
अपरिचित फिर्ता पैसा खल्तीमा राखेर फेरि त्यही बाटो हूंदै आफ्नो गाडी तर्फर्फकन थाल्छ । त्यो अपरिचित आफु नजिकै आइपूगेको मात्रै हून्छ कि-
“हजुर” अनायासै बालकको मूख उघ्रिन्छ ।
अपरिचित एकचोटि बालकलाइ हर्ेछ, के-के भन्दै नाक खूम्च्याउंछ अनि लमक-लमक आफ्नो गाडितिर बढ्छ । बालकको मूखबाट अझै हजुर, हजुर निस्किरहेकै हून्छ, तर अपरिचित केहि नसूने झै गरि आफ्नो गाडिको ढोका खोल्दै भित्र पस्छ । गाडि बेगसंग बालककै अघिल्तिर बाट अघि बढ्छ, छ्याप्लांग आवाज संगै बालकको मूखभरि हिलो छ्यापिन्छ । बालक जूरुक्क उ�� ्छ नजिकैको ढूंगा टिप्छ र त्यस जीपलाइ हान्छ । बेगसंग हूंइकिएर गएको त्यो जीपलाइ त ढूंगाले लाग्दैन, बरु नजिकैको ट्राफिक हवल्दारको भने नराम्रो संग टाउको फूट्छ ।
आज ३ दिनपछि बल्ल सोही स्थानमा त्यही बालकको उपस्थिति देखिन्छ, जताततै फाटेका लूगाबाट शरिरका नीलडामहरु ब्ाहिर चिहाइरहेका हून्छन्, मूखभरि घाउ नै घाउ देखिन्छन् ।
“अनि निकै दिन कहां हराइस त कान्छारु” नजिकैको बूढो माग्नेले चूरोटको लामो कश तान्दै सोध्छ ।
“पूलिसको खोरमा नि बा” बालक मन नलागि-नलागि जवाफ फर्काउंछ अनि टोलाउन थाल्छ । एकछिन पछि फेरि त्यहि अपरिचितको प्रवेश हून्छ त्यहां, त्यो अपरिचित उसैगरि जीपबाट ओर्लन्छ अनि बालकको छेउ हूंदै त्यहि पसल जान्छ, तर आज बालकले हाथ फैलाउंदैन । अपरिचित फेरि त्यहि बाटो हूंदै र्फकन्छ, तर आज बालकले हजुर पनि भन्दैन । अपरिचित आज पनि उसैगरि हूंइक्याउंदै गाडि बढाउंछ । फेरि आज पनि बालकको मूखभरि हिलो छ्यापिन्५ । बालकले उसैगरि नजिकैको ढूंगा टिपेर त्यस गाडिलाइ हान्नै लागेको हून्छ कि अनायासै उसको मानसपटलमा जेलको चीसो छिंडि, बेतको ल�� ्�� ी अनि अरु के-के कूराहरु ओहिरिन थाल्छन्, स्वतः उसको हाथ रोकिन्छ ।
कथा/लोककथा चोखो माया
निशा जन्मदैँदेखि नेत्रहीन थिई । तर उसको रूप र परिपक्व तार्किक क्षमताले गर्दा पाइला नचालुञ्जेल र दोहोर मुखामुख कुरा नगरिकन कसैलाई पनि नेत्रहीन भनेर �� म्याउन हम्मे पर्दथ्यो । दीपक निशाको शालीनता र विचारले निकै प्रभावित भएको थियो । ऊ निशाको बाहिरी आँखा नभएर को भो त भित्री आँखा कसैभन्दा कमजोर छैन भन्ने �� ान्थ्यो । त्यसैले दीपक निशालाई कुनै न कुनै रूपमा प्रभावित पारेर जीवन साथी बनाउन चाहन्थ्यो । उसले आफू पनि जन्मदैँ नेत्रहीन भएको बहाना गर्दै बाँकी दिनहरूसँगै बाँच्ने प्रस्ताव राख्यो । 'निशा तिमीलाई कसैले आँखा दान दिएर हर्ेन सक्यौ भने तिमीलाई नै हर्ेन पाऔँ भन्ने प्रत्युत्तर दिई । दीपक निशाको अगाध माया देखेर आफूलाई भाग्यमानी �� ान्दथ्यो । दीपकले निशालाई आफ्नो आँखा दान दियो । निशाले दीपकको आँखाले चारैतिर उज्यालो देखी । त्यही उज्यालोमा नेत्रहीन दीपकलाई �� िङ्ग उभिएको देखेर निशालाई अनायास रूप र सीपको अहंता जागेर आयो । र यस्तो अन्धो मान्छे मेरो जीवन साथी बन्नै सक्दैन भनेर दीपकको चोखो मायाप्रति तुषारापात गरिदिई ।
जनताको
सपनाले देखाएको यथार्थता
आफ्नो श्रीमान् लामो समय पछि भेट भएको भएतापनि सन्चो-बिसन्चो उँहु केहि केही सोधेकी छैन। हुन सक्छ लाजले पनि होला या आउने बितिकै उसैको अगाडि आमाले सोध्नु भएकाले पनि होस। मेरो मनले उसले केही सोधोस भनिरहेको छ। त्यसै गरी म पनि उसँग कहाँ खुल्न सकेको छु र! मनले धेरै कुरा बोल्न खोजे पनि मुखबाट अभिब्यक्ती दिन गार्है भैरहेको छ अझै पनि मलाइ। सुभद्रा! म बोलेर उसको ध्यान भङ्ग गरिदिन्छु। उ हजुर भन्दै म तिर मुन्टो उठाउछे । पानी राखेको छैन कोठामा ? बोलाउने बहानामा म उसलाइ सोध्छु। उ उठेर मलाइ पानीको करुवा समाउन दिन्छे। तिमी ठिकै छौ नि! "हजुर" । न्यास्रो मानेकी छौ होली, बुबा आमालाई भेट्न गयौ नि हैन, म शहर गएपछि ? "गएको हो । एक हप्ता बसेर आएको"। त्यत्ती मात्र के सोध्न पाएथें उ आफ्नो टेबलमा पुगिसकेकी हुन्छे। उसको ध्यान पढाईको कुनै अध्यायमा केन्द्रीत हुदै छ त्यसैले अरु अबरोध पुर्याउन चाहन्न भलै अरु कुरा गर्ने मन भएपनि बिट मारिदिन्छु।
म झ्यालतिर चिहाउँछु । आकाशमा टहटह ताराहरु टल्किरहेका छन। राती भैसक्दा पनि पारि त्यो सडकमा केही गाडीहरु केही दुरिको अन्तरमा गुडिरहेको देखेर मलाई त्यहि डाँडाको बाटो हुदै आमाले कति पटक पिठ्यौं अनि बुबाले कति पटक काँधमा राखेर मावलघर लगी-ल्याइ गरेको सम्झना आउछ। अहिले सुन्छु मेरो सानो भाई आमासँग कुनै कुरामा मतभेद भयो भने गाडिमा हुइकिएर एक्लै,एक्लै त्यहाँसम्म पुगिदिन्छ रे! केहि बर्ष अगाडि बाटै झलमल बिजुलीबत्ती बलिसकेको छ। स्कूल-कलेज अनि सञ्चार सबै सुबिदा हरु भित्री सकेका छन्। बिकाशको गति आफ्नै रफ्तारमा भैरहेको छ त्यहाँ। यदि त्यो हुन्थेन भने ……? शुभद्रा र म खुइ-खुइ गर्दै, पसिना पुछ्दै त्यहि उकालो चढ्नु पर्ने हुन्थ्यो उहि पुनराबृती दोहोर्याउदै , अनगिन्ती पटक।
शुभद्रा ! "हजुर्" एउटा कुरा सोधुं ? "हुन्छ" तिमीलाइ मेरो माया लाग्छ ? उ लाजले रातोपिरो हुन्छे। प्रश्नसुचक आँखाले हेरेर आँखाले नै जवाफ दिएकी छ - मलाई तपाईको अनि तपाईलाई मेरो माया नलाग्ला र! उ मौन छे। तर मैले सोध्ने एउटा कुरा अर्कै हो , सोधु है तिमीसँग ? "हवस्" । के कुरा भनेर पनि सोद्धिनौ ? उ फिस्स मुस्काउछे बोलाइको बदला । म सोधु त साच्चै ? "हुन्छ"। तिमी नरिसाइकन जवाफ दिनु पर्छ है ? "हुन्छ"। तिमीले सुनेकी छौ कोही कसैको तीन ओटासम्म श्रीमान् हुन्छन् एकै पटक ? "खै" कस्तो खै ? सुनेको या देखेको छौ ? म द्रौपदीको समय हैन अहिलेको समयको कुरा गर्दै छु। अहिले को जमानाको । "मलाई थाहा भएन"। त्यसैगरी मलाई पनि थाहा छैन तर सुन न हाम्रो गाँउको एक जना हजुरबा पर्ने बुढो मान्छेले भन्नु हुन्छ कि जस्तो पतिब्रता भन्ने नारीको पनि तीन ओटा श्रीमान् हुन्छन् रे! होला त ? "होला" जिस्केको कि के हो तिमी ? "हैन, अनि होला भने पछि होला नि त !" हुँ ? होला ?? तर कसरी ??? "थाहा छैन"। थाहा छैन भने कसरी होला भन्यौ त ? मलाइ शब्दमा हैन पुर्ण बक्यमा जवाफ देउ न। र दिने पनि गर। उ घोसे मुन्टो मात्र लगाउछे । ए शुभद्रा तिमी धेरै नै लाटी छौ । हैन तिमी बोल्न नै चहन्नौ कि, बोल्ने शक्ति नै छैन कि ? केही त बोल्ने गर, किन चुप् ? किन ?? मलाई त लागेको थियो नारी भएका नाताले तिमीले सुरुमै प्रतिबाद गर्छौ होली। त्यो त तिमीले गरिनौ । तर होला…, होला भने मलाई एक दुई जनाकै नमुना देउ न त ! कस्कसका छन ? होला भन्नु त स्विकृती जनाउनु झै हैन र ? उ फेरी पनि मौन छ केवल मलाई टुलुटुलु हेरिरहेकी छ मानौ कुनै ठुलो गल्ती गरेकी छ, जसबाट मैलेमत्र मुक्ति दिलाउन सक्छु उसलाइ । कुनै जवाफ छैन हैन, तिम्रो ? पढेकी केटी भएर पनि समान्य कुरामा प्रतिबाद गर्न या तार्किक बन्न नसकेको देख्दा मेरो रिस उ माथि अझै पोखिन्छ। म कड्किएर उसलाई सोध्छु त्यसो भए तिम्रा पनि छन त तीन ओटै लोग्ने ? उ अब आशु झार्न थालेकी छ । नरमाइलो लाग्ने गरी उ घुँक्क घुँक्क गर्छे । बोल, बोल, बोल शुभद्रा के तिम्रा पनि ………? म अझै च्याट्ठिन्छु रुन्चे स्वरबाटै उ केहि कुरा बक्छे, "अनि हजुरबाले झुट्टो कुरा बोल्नु भयो होला त!" हरे……! म हार खान्छु यो केटीसँग कसरी उसलाइ यो लाग्यो कि त्यो बुढाबाजेले सबै कुरा ठिक नै गर्नु भएको छ भनेर! ठट्टामा भने कि , साच्चै कुनै या केहि एकादुई को प्रसङ्गमा भने कि या कसै सँग रिस पोख्न अरुलाई आक्षप लगाउने हेतुले पो भने कि ? उहुँ, कुनै बिश्लेषण गर्नै नखोजी सरासर उसले भनि कि बाजेले झुट पक्कै बोलेनन। म केही सोध्न चहान्न अब । आफैले ले रुवाएं सम्हाल्ने पालो पनि मेरै छ । रुन बन्द गर शुभद्रा, तिमीलाई रुवाउन मैले यि कुरा सोधेको हैन। जबर्जस्ति हुंदा नहुदाको अप्ठेरो प्रश्न राखेर रुवाएकोमा पछुतो हुन्छ मलाई। छेउमा तानेर अँगालेर राख्दै उसका आँशु पुछिदिन्छु । तिम्रा तीन ओटा श्रीमान् पनि छैनन र हुन्दैनन पनि, त्यसैगरी अरुका पनि। तर शुभद्रा, तिमीहरुले किन र कसरी भन्ने प्रश्न किन गर्न सक्दैनौ ? के ले रोकेको छ प्रश्न उठाउन ? मेरो मुख्य सोधाई नै यही हो। भन सामाजिक संस्कार, कुनै डरत्रास् ,तिमीहरुकै अबोधपन, लज्जालुपन ? के ले चाँही रोकेको छ ? या प्रश्न गर्न नै चाहादैनौ ? कसरी अरुको बोलीमै हो मा हो मात्र मिलाईरहेका छौ ? के तिमीहरुको आत्मनिर्णय गर्ने अधिकारै छैन त ? छैन भने पनि लिन खोज्नु पर्ने हैन र ? आफ्नो स्वबिवेकको प्रयोग तिमीहरुले नै गर्न पाउनुपर्ने हैन ? तर किन गरिरहेका छैनौ ? किन आफ्नो बिश्वासलाई अरुको पोल्टामा थपक्क सुम्पिएर आफु निर्धक्क रहन्छौ ? तिमीहरुलाई थाहा हुनु पर्ने हो नि यही मौनता कतिपय अवस्थामा तिमीहरुको जीवनको दुर्भाग्य बनेर आइदिन्छ, आइरहेकै छ । ओझेलमा रहेर यसलाई तिमीहरुको कम्जोरी ठानेर परिचालन गर्नेहरु कमि छैनन यहाँ । के तिमी देख्दिनौ कुनै सिता माथि अर्की सौताको प्रबेश ? के मञ्चन भैरहेका छैनन सृष्टिको भुलमाथि मान्छेलाई दोष दिएर एउटी नारी अपुत्रो अपुत्री बनाइएका अनि असाहय र कमजोर एउटी नारीलाई कथित बोक्सीको बिल्ला भिराइ शारिरिक-मानसिक यातना दिएर सामाज बहिस्कार गरिएका नाटकहरु ? के तिमी सुन्दिनौ भर्खर जन्मिएको बच्चा लावारीस् फेला परेको समाचारहरु ? कुमारी आमाहरुको बेवारीस् र अन्धकार जीवन गाँउ निकाला गरिएका अबोध अनुहारहरु ? सामाजिक कुॠतीले खनेका गहिरा खाल्डाहरु, ……अन्धबिश्वासको पर्दा भित्र रहेर खेलिने घृणीत खेलहरु ? देशमा मात्र सिमित नभएर के तिमीसम्म न आइपुगेकै छ र भारत को सहर- सहरमा नारकिय जीवन ज्युन बाध्य बनाइए का हाम्रा चेलीहरुको चित्कार अनि रोधन ? आर्थिक मानसिक अनि शारीरिक यी सबै पक्ष बाट तिमीहरुमाथि लगातार आक्रमण र शोषण भैरहदा पनि किन चुप छौ अझै ? सुभद्रा, यि सब हुनमा तिमीहरुको मौनताको कति प्रतिशत भूमिका छ होला ? एकपटक सोचेर हेर त। कहिल्यै तिमीहरुले बिश्लेषण गरेर हेर्यौ यसलाइ ? त्यसैले शुभद्रा तोडिदेउ मौनता तिमीहरुको आवाज अब त खुल्नै पर्छ । एकमाथि अर्को, अर्को माथि अर्को मिलाएर बुलन्द पार्नुपर्छ। म बोलिरहेँ उ सुनिरही मैले यती भनिसक्दा पनि उसले खै त उहाँ हजुरबाले अघिको कुरा कुन र के आसयमा कसलाई भन्न खोज्नु भएको हो भनेर सोधिन । म सोध्छु , सुभद्रा तिमी जान्न चहन्नौ अघिको प्रस्नको जवाफ ? म उसलाई झक्झकाउदै भन्छु, तिमीले नसोधे सम्म म ज्यानगय पनि भन्ने हैन क्यारे! सोध्दिनौ ? उ केहि बोल्दिन । ठिकै छ सवाल बिनाको जवाफ को त्यति अर्थ हुदैन, तिमीनै सुन्न चहन्नौ भने म के भनु त! यसो उसको अनुहारमा हेर्छु त उ त निदाइ पो सकिछ!
बिहान चियाको गिलाससंगै मलाइ निद्राबाट उठाइरहेकी हुन्छे उ। म झस्कन्छु उफ् ! कस्तो सपना ! के देखेको होला मैले ? मन आत्तिएको जस्तो लाग्छ आफैलाइ । म उसलाइ हेरिरहन्छु रातमा देखेको सपनाको त्यो पात्र शुभद्रा अनि यो शुभद्रा। के कति भिन्नता होला ? चिया लिने हैन भन्दै गिलास मेरो हातमा थमाएर उ बाहिरिन्छे। मनमा एउटा प्रस्न उठ्छ साच्चै मैले यो प्रश्न बिपनामै उनलाइ राखे भने कस्तो जवाफ आउला ? त्यसै एउटा कौतुहलता जाग्छ । उनी भर्याङ्ग बाट ओर्लिएको उनका पदचापहरु मेरो कानसम्म ध्वनित हुन आइपुग्दा म चियाको चुस्की सुरुप्प बनाउछु ।
लोककथा हाङ्छा
सुम्निमाले जसरी पनि पारुहाङलाईं पाउनु नै थियो । त्यासको लागि अब सुम्निमाले पारुहाङलाई खोज्नुपर्ने भयो । खोज्न्को लागि सुम्निमाले उडेर धेरै ठाउँ घुम्न सक्ने चराहरुको कल्पना गरिन् र सबैभन्दा पहिले ताङटुम्मी-चाँदे नामक चरा वान्तवा भाषामा एक प्रकारको चरा उत्पत्ति गराइन् र पारुहाङलाई खोज्न पठाइन् । टाङटुम्मीले संसार चहार्यो तर अन्तमा उसले पारुहाङ साल्पा साल्पा पोखरीमा लुकेर रहेको ठहर गर्यो । टाङटुम्मीले सिली नाच्दै यारी-अदुवालाई काटेर जोखाना गर्दै साल्पा पोखरीलाई फन्को लायो तर पारुहाङ्ग निस्केनन् । टाङटुम्मीले त्यतिबेला यारी गर्दा एकपाटो आफ्नो टाउको छिनायो- त्यै बखत एक पाटो आफ्नो टाउको छिनाएकोले नै टाङटुम्मी चराको टाउकोमा एक पाटो अस्वाभाविक सेतो पाटा रहेको हो भनिन्छ । टाङटुम्मीले पारुहाङ्गलाई पत्ता त लगायो तर सुम्निमा समक्ष ल्याउन भने सकेन । यो कुरा टाङटुम्मीले सुम्निमालाई सुनायो । त्यसपछि झेत्वा-धोबी) चराको उत्पत्ति सुम्निमाले गराइन् र पारुहाङटुम्मीले सुम्निमालाई सुनायो । त्यसपछि झेत्वा-धोबी) चराको उत्पत्ति सुम्निमाले गराइन् र पारुहाङ्गलाई खोज्न पठाइन् । सिली नाच्दै , यारी गर्दै र सोलोन्वा-चिन्डो) बोकेर मन्त्र उच्चारण गर्दै झेत्वा पारुहाङ्गको खोजीमा लाग्यो । पारुहाङ्गको खोजीमा झेत्वा संसार डुल्यो तर उसले पनि साल्पा पोखरी भित्रै पारुहाङ्गलाई त्यहाँभित्रबाट निकाल्न सकेन र ऊ फक्र्यो ।
सुम्निमाले अब पारुहाङ्गको खोजीका लागि तुइरा-र्सुइ .....र्सुइ....कराउने एक प्रकारको चरा) को उत्पत्ति गराइन् । तुइराले पनि चारै दिशा घुम्यो र साल्पापोखरीमा पारुहाङ्गलाई लिएर आउन सकेन । त्यसपछि माक्वा -कल्चुडो कालो रङ्गको चरा) ,चेन्चेक्वा-पदुवाचरी) र तायामा खियामालाई सुम्निमाले क्रमशः उत्पत्ति गराइन् र पारुहाङ्गलाई खोजेर ल्याउन पालै पालो पठाइन् । उनीहरुले पालो-पालो सिली गाउँदै नाच्दै यारी गर्दै पारुहाङ्गको खाजी गरे र अघिल्लाकाहरु झैं साल्पालाई पारुहाङ्गको खोजी गरे र अघिल्लाकाहरु झैं साल्पालाई पारुहाङ्ग लुकेको ठाउँ ग्यारेन्टी गर्दै फर्के । उनीहरुले सुम्निमालाई विन्ति गरे-"हामीले पारुहाङ्ग साल्पापोखरीमा लुकेको थाहा पायौं तर ल्याउन सकेनौं ।
कसैले पनि पारुहाङ्गलाई ल्याउन नसकेपछि सुम्निमाले निकै सोचविचार गरिन्-'अब कसले पारुहाङ्गलाई ल्याउन सक्छ त -' त्यसपछि उनले पानीभित्र पस्न सक्ने बाजीकुहाङ्ग-गंगटा)को उत्पत्ति गराइन् र चराहरुलाई अह्राइन् -'अब गंगटासहित साल्पापोखरी जाऊ,सिली गाऊ,नाच र चिण्डो सहित यारी गर त्यसपछि पनि पारुहाङ्ग पोखरीदेअि ननिस्किए बाजीकुहाङ्ग आफैले पोखरीभित्र पसेर पारुहाङ्गलाई निकाल्छ ।' त्यसपछि चराहरु र बाजीकुहाङ्ग भएर साल्पा परिपरि सिली नाच्दै गाउँदै चिण्डो सहित यारी गरे तर पारुहाङ्ग निस्किएनन् , बाजीकुहाङ्गले पनि पारुहाङ्ग यै पोखरीभित्र छन् भन्ने किटान गरेपछि बाजीकुहाङ्ग आफै पोखरीमा पसेर पारुहाङ्गको जीऊमा कुतकुती लगायो र पारुहाङ्ग बिउँझिए र पोखरीबाट बाहिर निस्के । आफु कसैले नदेख्ने गरी गुप्तवास बसेको पारुहाङ्गले बताएपछि आफुलाई यसरी व्यूँझाउनुको कारण समेत चरा र बाजीकुहाङ्गलाई सोधे । बाजीकुहाङ्गको समूहले एकै स्वरमा भन्यो-'सुम्निमाले हजुरको अत्यन्तै चाहना गर्नुभएकोले हजुरलाई लिन आएका हौं ।' सुम्निमाले आफुलाई विहे गर्नको लागि सुम्निमाले चाहेको कुरा पारुहाङ्ग थाहा पाइहाले । चेली र माइती प्रत्यक्ष विहे गर्न नहुने ठानी पारुहाङ्गले आफ्नो वीय कर्कलाको पातमा पोको पारेर सुम्निमालाई बाजीकुहाङ्ग समूहको हातमा पठाइदिए र सुम्निमालाई अहिले भेट्न नसक्ने सन्देश पठाए । आफुले पारुहाङ्गलाई लिन पठाएको टोली पारुहाङ्ग विना आइपुगेको देखेर सुम्निमाले सोधिन्-'पारुहाङ्गलाई ल्याएनौ त -' उनीहरुले पारुहाङ्ग अचेल आउन नसक्ने र सुम्निमाको नाममा ओखती पठाइदिएको जानकारी सुम्निमालाई दिए । पारुहाङ्गले पठाएको वीय ओखती ठानेर सुम्निमाले खाइन् । खाएपछि सुम्निमाको पेटमा गर्भ रहृयो । यसरी माइती-पारुहाङ्ग)को गर्भ चेली-सुम्निमा)को पेटमा बढ्दै गयो । त्यसबाट जेठा चाप्चा (बाघ),माइला तुमुन(भालु) र कान्छा हाङ्छा-मान्छे)को जन्म भयो ।
आमा सुम्निमाको रेखदेखमा ती तीनभाइ चाप्चा,तुमुन र हाङ्छा बढ्दै गए र तीनै भाइ शिकार खेल्न सक्ने उमेरका भए । अब सुम्निमाले तीने भाइ छोराहरुलाई शिकार खेल्न पठाउन थालिन् । चाप्चाले मृग,बँदेल जस्ता ठूला शिकार ल्याउन थाल्यो । तुमुन-भालु)ले तरुल,तुलफुल,गिठा,भ्याकुर ल्याउन थाल्यो । हाङ्छा धनुषबाण चलाउने हुनाले खरायो,जरायो इत्यादि ल्याउन थाल्यो । सुम्निमाले तीनै भाइ छोराको शिकारहरुलाई एउटै वादिनखोप-अण्डाको बाहिरी खोल)को भाँडोमा पकाइन् र छोराहरुलाई नै बाँडेर दिइन् । एउटै भाँडोमा धेरै थरी शिकारको स्वाद बेग्ला-बेग्लै भयो । यसरी तिनै भाइ शिकार खेल्न जानेर शिकार ल्याउने अनि बाँडेर खाने गर्न थाले शिकार खेल्न जाने बेला सुम्निमाले तीनै भाइलाई भनेर एकै ठाउँमा खाजा पठाउँथिन् । 'शिकार खेल्दा थाकिन्छ । थाकेको बेला तीनैजना एकै ठाउँ भेला हुनु र खाजा बाँडेर खानु,त्यसपछि फेरि शिकार खेल्नु ।' आमाले भने बमोजिम नै तीन भाइ शिकारीहरुले गर्न थाले । तर पछि-पछि चाप्चाले आफ्ना भाइहरुलाई पाप चिताउन थाल्यो र यताउति शिकार गरेजस्तो गरेर राखिएको साझा खाजा आफैले आफैले मात्र खाएर सिध्याउन थाल्यो । तुमुन-भालु) हाङ्छा-मान्छे) खाजा खान आउँदा खाजा सिद्धिएको मात्र भेट्टाउँथे । 'खाजा के ले खाइदिदैछ - काम गर्नेलाई चैं खाजा छैन ।' हाङ्छा रिसले मुर्मुरियो र खाजा राख्ने ठाउँमा हाङ्छा जस्तो देखिने केराको थम्बा बनाएर आफु रुखमा चढ्यो र जे ले खाजा खान्छ त्यसैलाई हानि मार्ने निधो गर्यो । एक छिनपछि चाप्चा आएर खाजा खान थाल्यो । हाङ्छाले पनि केही पनि विचार नगरी आफ्नो खाजा खाइदिने जन्तुलाई धनुवाणले हानेर ढाल्यो । चाप्चा मर्यो अब तुमुन डरायो -'हाङ्छाले त मार्ने पो रहेछ ।' तुमुनले हाङ्छालाई भन्यो-'चाप्चा त मर्यो अब आमालाई अब के भन्ने -''कता गयो कता - थाहा पाइएन भन्ने नि-हाङ्छाले भन्यो ।
सँधै तीनभाइ छोराहरु सँगै शिकार लिएर र्फकने आज दुइ भाक्ष् मात्र फर्केको देखेर सुम्निमाको मन अमिलो भएर आयो । सुम्निमाले चुमुन र हाङ्छालाई चाप्चाको बारेमा सोधिन् । दुवैले कता गयो भनेर थाहा नपाएको कुरा बताए । सुम्निमाले भाइहरुले दाजुभाइको कुरा बुझिन् र उनीहरुको शिकार खेल्ने ठाउँतिर खोज्न हिडिन् । छोराहरुको खाजा खाने ठाउँमा चाप्चा ढलिराखेको भेटिन् । सुम्निमाले अदुवा,चिण्डो लगेर धुप धुवारो गर्दै सिली गाउँदै र नाच्दै यारी गर्दै चाप्चाको शिर उठाइन् । पेरुङ्गोमा आगो हालेर मरेको चाप्चाको शिर उठाइन उसको जीऊभरि आगो डुलाइन् । त्यै पेरुङ्गोको आगो झरेर चाप्चाको जीऊ डढेर खालको खालको टाटा बस्यो । -चाप्चाको शरीरमा धर्का-धर्का भएको टाटा पांग्राहरु हुन्छन् । सुम्निमाले उसको जीऊमा आगो डुलाउँदा डढेर बाघको जीऊमा टाटापांग्राहरु भएको हो भनिन्छ । ) त्यसपछि चाप्चा जिउँदो भयो ।
अब सुम्निमा पनि खुबै डराइन् । खाजुभाइलाई मिलाप गराए फेरि मारामार हुन्छ भन्ने सुम्निमालाई डर थियो । उनले पाप चिताउने कुवुद्धि र फेरि पनि जन्माउनु-मृत्युबाट ब्यूझाउँनु) परेकालेले जेठो चाप्चालाई कान्छो बनाइदिइन् र चतुरबुद्धिले गर्दा हाङ्छालाई जेठो बनाइदिइन् र शिकार खेल्न अब उनले तीन जनालाई तीनै पट्ट िपठाइन् र भेट्दा मारामार नगर्नु भन्दै सम्झाइन् । 'हाङ्छालाई बाटोमा भेट्दा चाप्चाले बाटोमुनि लुक्नु,भाउजु-हाङ्छाको श्रीमती) भेट्दा बाटो माथि लुक्नु ।' यति भनेर सुम्निमाले अब देखि आफुले गर्ने शिकार आफैले खाने र नबाँड्न अह्राइन् ।-अझै पनि चाप्चा-बाघले पुरुष भेट्दा बाटोमुनि र महिला भेट्दा बाटोमाथि लाग्ने लुक्ने विश्वास गरिन्छ ।
समय बित्दै जाँदा सुम्निमाको पनि मृत्यू भयो । आमाको मृत शरीरलाई जंगल पुर्याएर आउन हाङ्छाले तुमुन-भालु)लाई अह्रायो । तुमुनले आमाको शरीर गाडेर आउनुको सट्टा उल्टै आमाको मासु खाएर फिर्यो । घरमा हाङ्छाले तुमुनलाई 'आमालाई खाइस् कि क्या हो -' भनेर शंका गर्यो तर तुमुनलाई 'होइन' भनेर ङच्च हाँस्यो । त्यसैबेला हाङ्छाले तुमुनको दाँतमा आमाको केश अल्भिmएको देखेर तुमुनले आमालाई खाएको पक्का ठहर्यायो । त्यसपछि 'आमाको मासु खाने तँ --भनेर हाङ्छाले तुमुनलाई साफी गोद्यो । हाङ्छाको गतिलो गोदाइ भेटाएको तुमुन-भालु)ले हाङ्छा-मान्छेले मलाई गोद्यो अबदेखि हाङ्छा-मान्छेको अनुहार हेन नपरोस् भने जंगलतिर लाग्यो । त्यतिबेला मान्छेको गोदाइ भेटाएको भालुले अबदेखि मान्छेको अनुहार हेन नपरोस् भन्ने भालुले अझै पनि मान्छेलाई आक्रमण गर्दा मान्छेको अनुहारलाई प्रमुख निशाना बनाउने बताइन्छ । भालुले मान्छेलाई आक्रमण गर्दा मान्छेको अनुहार चिथोरेर धुजाधुजा बनाइ दिने गर्दछ । उत्पत्तिताका मान्छेको अनुहार प्रतिको रिसले गर्दा त्यसो गरेको हो भन्ने भनाइ छ ।
पछि हाङ्छाको धेरै सन्तानहरु भए । तिनै सन्तानहरुको नामबाट पाछाको नाम छुट्टएिको कथन छ । एक दिन हाङ्छाको सन्तानहरु पनि शिकार खेल्न गए रे । दिनभरि शिकारमा डुल्दा पनि एउटै शिकार हात नलागे पछि घरमा आएर उनीहरुले घरमा नै रहेको बाख्रा काटे । बाख्राको मासु उनीहरुले सबै भाइलाई भाग लगाए तर आन्द्रा सफा गर्न पँधेरा गएको पुमा नामका एक भाइलाई भने भाग लाउनेहरुले बिर्सिएर भाग लगाएनन् । एकछिन पछि आन्द्रा बनाएर पुमा आइपुग्यो । पुमाको भाग नराखिदिएकोमा अरु भाइले गल्ती महशुस गरे र पुमालाई त्यही आन्द्रा आफ्नो भागको रुपमा खान भने । पुमा रिसले 'मासु त खान पाइएन,यो आन्द्रा -'भनेर आन्द्रा फालिदियो र अब देखि म बाख्राको मासु नै खान्न भनेर कसम खायो । त्यै पुमा अचेलका पुमा र्राईहरुको पितृ हुन् भनिन्छ । पुमा र्राई जातिको एक पाछा हो । उहिले बाख्राको मासु नखाने कसम खाएकोले नै अचेल पुमाहरु बाख्रा छुदैनन् र मासु खादैनन् भन्छन् बुढापाकाहरु । अनि अर्को कुरा उहिले त्यसरी पारुहाङ्ग-माइतीको वीयबाट चेली-सुम्निमामा गर्भ रहेकोले सारी (अशुभ) भयो । अचेल पनि माइती चेली हाडनाता बिहेवारी गर्न चलन छैन । त्यसलाई अशुभ मानिन्छ । अशुभ मेटाउन सारी ताङ्लान गर्नुपर्छ । यसो गर्दा एउटै माउका दुइ चल्ला ः एक भाले र अर्को पोथी चल्ला चाहिन्छ । एउटै माउका चल्ला किन त - उहिले माइती चेलीको अशुभ सम्बन्ध भएकोले गर्दा यो चलन बसेर आएको हो भन्छन् बुढापाकाहरु ।
कमरेड पाताल
फेरि आफूले आफैंलाई उत्तर दिन्छु- अरुको कारणले आफ्नो उद्देश्यलाई बराल्नु आफ्नै कमजोरी हो ।
मनलाई बलियो बनाएर घरिघरि यसैगरी सोच्छु । नकारात्मक कुरालाई धूरीमा राखेर नसोचौंभन्दा पनि मलाई बेलाबेलामा यसले झम्टिरहन्छ ।
आज कमरेड पातालको हेराइ मप्रति पहिलेको भन्दा धेरै फरक थियो । हुन त, केही समयदेखि नै उनको हेराइ मप्रति अत्यन्तै अस्वाभाविक भएको मैले महशूस गर्न थालेको छु । मैले राखेका कार्ययोजना र तर्कहरुमा उनको नकारात्मक धारणाले ठाउँ पाउन थालेको थियो । हिजोआजका केही बैठक र भेटघाटहरुबाट म यो निश्कर्षा पुगेको थिएँ ।
म विगतका केही घटनाहरुको जति साक्षी हुँदैआएको छु, मलाई भविष्यको बाटो झन्-झन् कमजोर र जीण्ा बन्दै गएको बोध भइरहेको छ ।
हुन त पोहोरको एउटा घटनाबाट पनि मैले उनी मसँग अलिक टाढिएको महशूस गरेको छु । त्यस दिन उनको निम्ताबिना नै म उनको घर थानकोट पुगेको थिएँ । घरमा पुगेर म सिधै उनको बैठक कोठामा गएँ । कमरेड पाताल म पुग्दा त्यहाँ थिएनन् । उनको बैठक कोठामा खाइलाग्दा मान्छेहरुको एउटा जमात बसिरहेको थियो । अरुतिर बस्ने ठाउँ नभएकोले अप्ठ्यारो मान्दै म पनि बैठकको एउटा कुनामा गएर थचक्क बसें ।
एकछिनपछि कमरेड शान्ता चिया लिएर टुप्लुक्क भित्र पसिन् । म अचम्मित भएको थिएँ, त्यसबेला । तडक-भडकपर्ूण्ा जिन्दगीको विरोध गर्ने मान्छेलाई त्यो अवस्थामा देख्दा म एक प्रकारले छाँगाबाटै खसेको थिएँ । त्यस दिनको उनको ओठको लिपिष्टिक र अनुहारको लाली, पाउडर मैले कल्पनासम्म गर्न सकेको विषय थिएन । धेरै बैठक र भेलाहरुमा कमरेड शान्ताका \'शादा जीवन र उच्च विचार\'का धारणाहरुबाट म पटक-पटक प्रभावित भएको छु । त्यस दिन कमरेड शान्ता पनि मेरो उपस्थितिबाट अत्यन्त क्रोधित भएको मैले अनुमान गरेको थिएँ । मसँग त्यति राम्रो व्यवहार प्रस्तुत गर्ने मान्छे, त्यस दिन उनी मसँग बोल्दै बोलिनन् । उनले त्यस दिन लगाएका अनेकौं सुनका गहनाहरु देखेर म दङ्गदास भएको थिएँ । केही छिनपछि कमरेड पाताल त्यही बैठक कक्षमा पसेका थिए । मेरो उपस्थितिले उनी पनि चकित भए । मेरो उपस्थिति त्यहाँ \'कवाफभित्रको हड्डी\' बनिरहेको कुरामा म प्रष्ट थिएँ ।
\'तपाईं सूचना नगरी किन आउनुभयो -\' आँखा रातो पार्दै कमरेड पातालले मसँग भनेका थिए ।
हो, म अर्कै कामले त्यो क्षेत्रतिर पुगेको थिएँ । बाटोमा परेकाले मात्र म त्यहाँ पुगेको थिएँ ।
उनलाई मैले त्यही कुरा भनें ।
\'सूचना नगरी आएको मलाई राम्रौ लाग्दैन ।\' कमरेड पातालले फेरि आफ्नो आक्रोशपर्ूण्ा निर्ण्र्ाासुनाए र श्रीमतीसँग खुसुक्क कुरा गर्ने निहुँमा बाहिर निस्किए ।
उनीहरु बाहिर निस्किएको मौका छोपेर म पनि त्यहाँबाट कुलेलम ठोकेको थिएँ ।
त्यस दिन कमरेड पातालको घरबाट बाहिर निस्किएपछि मैले पार्टर्ीीे भविष्यमा एउटा अँध्यारो छायाँ देखेको थिएँ । पार्टर्ीी उनी चानचुने नेता थिएनन् । एक जना प्रभावकारी नेता ।
त्यसका धेरै दिनहरुसम्म मेरो मष्तिष्कमा जाँतो जम्तो एउटा चिज घुमिरहृयो । राति न्रि्रालाई समेत प्रभावित पारेको थियो त्यो घटनाले । त्यसपछि मलाई आफैं सामेल भएका जुलुसहरुसँग पनि आफैंलाई अविश्वास पैदा हुन थालेको थियो । आफ्नो यात्रा नै गहुङ्गोजस्तो लाग्न थालेको थियो ।
त्यसपछिका दिनहरुमा कमरेड पातालले मलाई हर्ेर्ने आँखामा आतंकको बादल घुमिरहेको देख्न थालेको थिएँ ।
\'व्यक्तिगत सम्पत्तिका बारेमा चिन्ता लिने मान्छेले क्रान्तिकारी आन्दोलनलाई कसरी सहयोग पुर्याउन सक्छ -\' भरखर आन्दोलनमा आएका सामान्य कार्यकर्ताहरुलाई यसो भन्दै उनी कडा शंकासाथ झम्टिने गर्थे ।
तर पोहोरको त्यस घटनापछि भने म उपस्थित भएका छलफलहरुमा पहिले-पहिले गर्ने ठूल्ठूला क्रान्तिकारी कुराहरुमा उनी सचेत देखिनथाले । अलि हच्किन थाले ।
कमरेड पातालको तर्कशैलीले उत्साहित र ऊर्जाशील मान्छेहरुलाई धेरै प्रेरणा पनि दिन्थ्यो तर केही सामान्य मानिसहरु भने कडा कुरा सुनेर आन्दोलनको मैदान छाडेर भाग्थे । उनको आक्रामक र ओजिलो शैलीको प्रभावमा परेर धेरै कमरेडहरुले आफ्नो छोराको नामसमेत \'पाताल\' राख्न थालेका थिए ।
आन्दोलनमा उनको नियमित लगावले परारैको त्यो घटनालाई मैले विस्तारै-विस्तारै बिर्सिदै जानथालेको थिएँ ।
अकस्मात अस्तिको घटनाले म फेरि एक पटक नराम्ररी झस्किएँ ।
त्यस दिन हामी केही साथीहरु सरकारद्वारा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यवृद्धिको विरुद्धमा आयोजित \'नेपालबन्द\'को कार्यक्रम सफल पार्न मशाल जुलूसको तयारीका लागि मशाल बनाउन इन्द्रचोकको एउटा पुरानो घरमा जम्मा भएका थियौं । जुलूस कार्यक्रमको लागि मानिसहरु जुटाउने, रुट तय गर्नेदेखि लिएर सम्पर्ूण्ा कार्य त्यही बैठकबाट गर्नेसमेत तय भएको थियो । त्यो निर्ण्र्ााो जानकारीसमेत हामीलाई कमरेड पातालले नै गराएका थिए । त्यो कार्यक्रमको नेतृत्व पनि कमरेड पातालले नै गरेका थिए । बिहानै बोलाइएको भए पनि धेरै साथीहरु ढिलो आइपुगेका थिए कार्यस्थलमा । त्यसै गरेर कमरेड पाताल पनि त्यहाँ ढीलै गरेर आइपुगे ।
\'पार्टी काममा धेरै व्यस्त रहियो, राति सुत्न पनि पाइएको छैन ।\' आउनेबित्तिकै कमरेड पातालले आफू अत्यन्तै थकित भएको कुरा बताए ।
उनी जहिले र जहाँ भेट्दा पनि आफूलाई पार्टीामको ज्यादै बोझ भएको र अत्यन्तै व्यस्त रहने कुरा बताउने गर्थे । तर अब उनको कुराप्रति म शंकालु बन्न थालेको थिएँ, त्यस कुराको संकेत उनले पनि पाइसकेको हुनुपर्छ भन्ने मेरो ठम्याइ थियो । त्यसै कारणले पनि मेरा अधिल्तिर उनी अत्यन्तै सचेत भएर कुरा गर्ने कोशीस गर्थे । म नभएको मौका छोपेर भने उनी उग्र-क्रान्तिकारी गफ लगाउन पछि पर्दैनथे भन्ने कुरा मैले बाहिरका ढोका र चोटाहरुबाट धेरै पटक सुनेको थिएँ ।
पहिले-पहिलेझैं त्यस दिन पनि उनले उपस्थित भएका सबै साथीहरुसमक्ष आफूलाई त्यसैगरी प्रस्तुत गरे ।
कमरेड पातालको क्रान्तिकारी लगावसँग सदाझैं फेरि पनि साथीहरु द्रवीभूत भए । मसँगका पुराना घटनाहरु बिर्सिएझैं गरेर त्यस दिन उनले मेरै अघिल्तिर फेरि आफ्नै शैलीमा कुरा शुरु गरे ।
नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनमा सांस्कृतिक रुपान्तरण नै भएन ! कमरेड पाताल बोल्दाबोल्दै गम्भीर भए ।
अघिल्लो पुस्ताका नेताहरुको व्यवहार र कुरामा कतै सामान्यजस्यता र तालमेल मिलेन । कमरेड पातालले चिन्तित मुद्रामा फेरि थपे ।
म यतिबेला उनीसँगको त्यो अतीततिर फर्किरहेको थिएँ । उनको कुराले मभित्र अर्को चिन्ता थपिरहेको थियो ।
हामी सबै काममा जुटिसकेका थियौं र कमरेड पाताल पनि कार्यक्रममा सहभागिता गराउन कार्यकर्ताहरुलाई टेलिफोनबाट निर्देशन दिइरहेका थिए । दिउसोको बाह्र बजिसकेको थियो । बिहानै आउनु परेका कारण हामीले केही खाएका थिएनौं । हामी सबैलाई भोक लाग्न थालेको थियो । हामीले कमरेड पाताललाई पनि यो कुरा भन्यौं ।
क्रान्तिका लागि भोक सामान्य कुरा हो ! कमरेड पातालले फेरि सहज जवाफ फाले ।
क्रान्तिका लागि दिनु परे त ठीकै हो । तर अहिले नै बलिदान दिनुपर्ने आवश्यकता छैन । कमरेड विशाखाले प्रत्युत्तर थपिन् ।
\"तपाईंले र्सवहारा संस्कृतिलाई आत्मसात गर्ने प्रयत्न गरिरहनु भएको छैन । कमरेड पातालले उही बनिबनाऊ तर्कको फेरि झटारो हाने ।
\"म ग्याष्ट्रिकको विरामी हुँ ! मैले केही नखाई हुँदैन । ट्रेड युनियनमा काम गर्ने मजदूर साथी कमरेड जसबहादुरले आफ्नो बाध्यता राखे ।
\"भोको बस्न सकिँदैन भने क्रान्तिका लागि केही पनि गर्न सकिँदैन ।\" कमरेड पातालले आफ्नो कुरालाई जाँतोझैं फेरि घुमाए ।
\"खै ! नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलन !\" कमरेड पातालले फेरि निराश बनेझैं गरेर आफ्नो मुखाकृति बिगारे ।
\"मैले कमरेड हिमालबाट पातालमार्फ् खानाको प्रबन्ध गरिएको सूचना पाएको थिएँ ।\" कमरेड विशाखाले मेरो कानमा आएर खुसुक्क भनिन् ।
तर उता कमरेड पाताल आफूसँग पैसा नभएको र आफैं पनि भोकै रहेको कुरा बताइरहेका थिए ।
म कमरेड पातालसँगका सम्बन्धलाई लिएर केही समयदेखि र्सतर्क रहँदै आएको छु । तर्सथ पनि उनको बारेमा कुनै टिप्पणी भइहालेमा सचेत भएर प्रत्युत्तर दिन्छु । अझ, कसैले मेरो अघिल्तिर उनको प्रंशसा गर्यो भने म धेरैबेरसम्म पीडाले छट्पटिन्छु ।
\"म एकछिन बाहिर पुगेर आइहाल्छु ।\" कमरेड पाताल यसोभन्दै बाहिरिए ।
\"भोकले पेटै दुख्नथाल्यो ।\" कत्लेटी परेका ओठहरुबाट कमरेड सौरभ अलिकति हाँसे ।
क. सौरभतिर फर्किएर हामी सबै एकपटक हाँस्यौं ।
\"मसँग तीन रुपियाँ छ । अरुसँग जति छ, सबै निकालौं र पाउरोटी किनेर ल्याउFm । क. सौरभले सबैतिर हेरेर मलिनो स्वरमा एउटा प्रस्ताव फ्याँके ।
कसैले गोजी छाम्न थाले । कसैले फोन डायरीका पाना पल्टाएर पैसा खोजे । केही कमरेडहरुसँग पैसा थिएन । सबैबाट जोडजोड गर्दा तीस रुपियाँ जम्मा भयो ।
\'पाउरोटी किनेर ल्याऊँ, मैले फेरि प्रस्तावलाई अघि बढाएँ ।
\"सबैभन्दा सस्तो र राम्रो त्यही हुन्छ ।\" कमरेड सौरभको भोक ब्यग्र भएर बल्यो ।
\"तपाईं र म किनेर आऊँ । अरु साथीहरु काम गर्दै गर्नुहुन्छ ।\" कमरेड जसबहादुरले मलाई संकेत गरेर जुरुक्क उठे ।
हामी दुइजना इन्द्रचोकको बहाल हुँदै पश्चिमतिरको गल्ली छिर्यां । हामी पाउरोटी पाइने पसलको खोजिमा थियौं । गल्लीतिर सोझिनेबित्तिकै छेउमा एउटा रेष्टुरेन्ट थियो । रेष्टुरेन्टको अघिल्लो भागमा आकर्ष र पारदर्शी सिसा लगाइएको थियो; जसबाट रेष्टुरेन्टभित्रको दृश्यलाई राम्ररी देख्न सकिन्थ्यो । रेष्टुरेन्टलाई नाघेर केही पाइलामात्र अघि बढेपछि क. जसबहादुरले मेरो कुमनेरको र्सटको भागलाई ताने । म एकाएक अचम्मित भएँ ।
\"यता पछाडि फर्किनुस् त !\" कमरेड जसबहादुरले दबेको स्वरमा मेरो कानमा आएर फुसफुसाए ।
\"किन - के भयो -\" म पनि उनको कुरा बुझन हतारिएँ ।
कमरेड जसबहादुरले मलाई विस्तारै दर्ुइ कदम पछि ताने र चोर आंैलाले पारदर्शी सिसाबाट रेष्टुरेन्टभित्र देखाए । उनले औंला देखाएको ठाउँमा कमरेड पाताल काँटा र चम्चालेे पिजा टुक्राउँदै खाइरहेका थिए । उनको अघि कोकाकोलाको बोतल पनि थियो । कमरेड जसबहादुरलाई अघिल्तिर तान्न खोजें । उनी कमरेड पाताललाई अझै हर्ेर्ने कोशिस गर्दैथिए । मैले रेष्टुरेन्टको पारदर्शी सिसाबाट भित्रतिर फेरि हेरें । अनायास कमरेड पातालका आँखाहरुसँग हाम्रा आँखाहरु जुधे । त्यसपछि कमरेड पातालले पिजा राखिएको प्लेटलाई आफ्नो शरीरले एक पटक छेक्न खोजे । तर त्यो छेकिएन । उनी त्यसपछि अर्कैतिर फर्किए ।
\"यस्ता फटाहाहरुलाई पनि नेता मानेर हिंड्नुपर्ने -!\" कमरेड जसबहादुरले तुरुन्तै प्रतिक्रिया दिए ।
\"हेर न, उही कस्ता-कस्ता सांस्कृतिक कुराहरु गर्छ !\" मैले पनि अलिकति प्रतिक्रिया नदिई बस्न सकिँन ।
कमरेड जसबहादुर पनि केहीबेर निरासजस्तै देखिए । पाउरोटी किनेर साथीहरु भएको ठाउँमा नपुगुन्जेल उनी पनि चुप रहे । म पनि चुप रहें ।
\"त्यो फटाहाको हामी सबैले भण्डाफोर गर्न सक्नर्ुपर्छ ।\" कमरेड जसबहादुरले आक्रोशित भएर सबै साथीहरुसँग आफ्नो धारणा राखे ।
\"यस्तो नेतृत्व भएपछि कसरी समाज र देशको परिवर्तन होला -\" बहसमा कमैमात्र उत्रने स्वभाव भएका कमरेड जसबहादुरले कम्युनिष्ट आन्दोलनभित्रको अवसरवादका बारेमा सैद्धान्तिक छलफल गर्न खोजे ।
\"नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनले मानिसहरुको सांस्कृतिक पक्षलाई मूल्यांकनको विषय बनाएन । केवल सक्रियता र वाक्टुताको भरमा मानिसहरु नेतृत्व तहमा पुग्नथाले ।\" कमरेड सौरभले पनि आफ्नो तर्क अघि सारे ।
कमरेड पातालका बारेमा सबै साथीहरु केही समय चिन्तित भएर बहसमा उत्रिए । त्यस दिन कमरेड पाताल हामी भएको ठाउँमा फर्किएनन् ।
चिसो हुस्सूले काठमाडौंलाई पुरै छोपेको छ । मलाई लाग्छ- म काठमाडौंमा आएपछि यति धेरै जाडोको महशूस कहिले पनि गरेको थिइनँ । आज बिहान एउटा मिटिङ्ग थियो । मिटिङको समय भने हुन लागिसक्यो । म सिरकभित्रै छु । आजको मिटिङमा पनि केन्द्रबाट कमरेड पाताल नै इन्चार्ज बनेर आउँदैछन् ।
म विस्तारै ओछ्यानबाट उठें । यति साह्रो अल्छी योभन्दा पहिले कहिल्यै पनि लागेको थिएन ।
गहिराइ
यो बिचको समयमा धेरै कुरा सुनिएको थियो उनको बारेमा, कामरूपमा भएको युद्धमा शहादत प्राप्त गरे रे, त्रिशुलीमा जिउँदै बगाइयो रे । कुन जेलमा सडिएर बसेका छन् रे । जिउँदै गाडियो रे, इत्यादी इत्यादी । परिवारसँग सर्म्पर्क हराएपछि यस्तै यस्तै आशंकाहरू जन्मिदा रहेछन्, भन्ने भयो सबैलाई । किनभने उनी सकुशल गाउँमा झुल्किए ।
उनी मात्र झुल्केनन्, धेरै साथीहरूमाझ भुल्किए । उनलाई भेट्न गाउँभरीका मानिसहरू भेला भएका थिए । उनीहरुको जोश जाँगर देखेर उनका साथीहरू आफैआफैलाई नामर्द सम्भिmरहेका हुनसक्लान् । किन भने सँगैका साथी तेनाहाङले युद्ध जितेर आएका थियो, अब मुलुकमा शोषक सामन्तीहरूको अन्त्य भयो भनेर घोषणा पनि गरिरहेका ए ।
हुन पनि १० बर्षको अन्तरालमा मुलुकको पूरै भागलाई आफ्नै पाइतालाले चुमिसकेको थियो । मुलुकलाई कुन �� ाउँमा कस्तो विकासको आवश्यकता छ भनेर मुखेञ्जी हुन नै भयो । �� ाउँअनुसार शिक्षाको आवश्यकता, �� ाउँअनुसार विकासको आवश्यकता केके हो केके - गाउँमा केही भयो भने पनि उनलाई सोध्ने नयाँ परिपाटीको जन्म पो हुन थाल्यो । उनी लेकवेशी गरिरहँदा मान्छेहरू डराउने समेत गर्दथे ।
उनका साथीहरू धेरैजना नै थिए, मुलुकका विभिन्न �� ाउँका हौ भन्ने गर्थे । विभिन्न जातिका थिए । विभिन्न जातिका भएका कारण लिम्बूवानमा उनीहरू अनौ�� ा पनि देखिन्थे । हरेक क्रियाकलापहरू उनीहरूको लागि जिज्ञासाको विषय बनेको थियो ।
गाउँमा हल्ला चल्यो, अब फेरि पोक्लाबाङमा दीपेन्द्र मेला लाग्ने भयो । जनयुद्धका कारण लामो समयदेखि मेला स्थगीत थियो । मेला लाग्ने भएपछि गाउँका युवायुवतीहरू फुरुङ्ग भएका थिए । तेनाहाङलाई मेला भनेपछि पुरानो कुराको याद आउन थाल्यो । त्यही मेलामा फुङलोतीसँग भेट भएको थियो, फुङलोती गाउँकै एकजना दिदीको नन्दपर्ने भएकोले गर्दा धाननाच्ने क्रममा भेट भएको थियो ।
लजालु फुङ्लोतीको ज्यादै मि�� ो स्वर थियो । समय अध्यारो भएपनि मि�� ो स्वरको कारण तेनाहाङले फुङ्लोतीलाई चन्द्रमा झै उज्यालो देखेको थियो । पालामी सवाल जवाफको क्रममै उनीहरूका एकार्कामा परिचित भए । विस्तारै पालामबाट हृदयको कुरा बक्न थाले, किन किन उनीहरूका भावनाले एकार्कामा जित्न थाले । प्रेमका विज अंकुराउन थाले । साथीहरू कता पुगे कता तर उनीहरू रातभरी धान नाचिरहे । बिहान हुँदासम्म उनीहरूमा भावना साटासाट सिद्धिएको थिएन । साथीहरू खोज्दै आए, घर जाने तयारीको लागि । फुङ्लोतीको पनि मान्छेहरू आए । उनीहरूको धाननाच नसिद्धिएको देखेर भन्न थाले -\"सु�� िसारो त गर्न भएन नि कुङ्वाहरू । आँट भए लगे भइहाल्छ नि ! किन हाम्रो चेलीलाई तल न माथिको बनाइराख्नु भएको ।
यतापटि्टका जवाफ दिए -\"हाम्रो त खानदानै यस्तो पर्यो हौं कुङ्वाहरू । तपाईहरूको चेलीले घर गरिखान सक्छ कि सक्दैन भनेर जाच्या नि ! रातभरी �� िङ्ग्रयाएर ।
हाम्रो खानदानमा कहिल्यै पनि छोरीले अर्काको घरमा गएर कमारी हुँदैन, बरु घरज्वाई बनाउँछ । यतापटि्टकाले पनि गजबकै उत्तर दिए । फुङ्लोती र तेनाहाङले एकार्कामा हेराहेर गरे । केही छिन् गमेर तेनाहाङले पालाममा भाका हाल्यो -
ए... फलामे साँघु तर्दाखेरी
मायाले हजुर गर्दाखेरी
कि आँट गरौ, कुटुम्बसामू
रिती रिवाजमा छिर्दाखेरी ।
फुङ्लोती पनि एकछिन् गमिन् र प्रत्यूत्तरको भाका हाल्न थालिन् ।
ए... फलामे साँघु खिया लाग्ला,
मुटुको माया, मुटुमै जाग्ला
के बित्या छ र, दुइ बारको जुनी
हाजिरै हुन्छु, मायाले माग्ला ।
तेनाहाङले कुरा बुझ्यो र भन्यो -
ए... पहेँली मकै भुँटक्यारे
त्यसो भए कान्छी छुँटुक्यारे
चाडै नै आउला पुषे मेला
मन भए कान्छी भेँटुक्यारे ।
अनि दुवैजनाले स्वर हाले -
ए... सिमसिमे पानी रहिगयो नि
छुटिने बेला भइगयो नि
पुषेनी नभए माघेनी होला
सम्झना नजिक आइगयो नि ।
दुवैजनाले झण्डै भुइँसम्मै छोएर नमस्कारसहितको ढोग गरे र छुटि्टए । फुङ्लोतीको माइतीले फुङलोतीलाई लगे र तेनाहाङलाई साथीहरूले ल्याए । केही वर आएपछि तेनाहाङ फर्केर हेर्यो । डाँडा कट्नै लागेका रहेछन् फुङ्लोतीको जत्थाले । तर फुङ्लोतीको आँखा भने तलै थियो ।
\'के सोचि राख्या\' -\' साथीहरूको घच्घच्याईले उ तरङ्ग भयो विस्तारै पुरानो कुरा विस्मृतिबाट हट्न लाग्यो । अनि भन्यो -\'मेलाको कुरा सुन्दा पहिलेको याद आयो । र, आउने मेलामा पुनः त्यो दोहोरिन्छ कि दोहोरिदैन होला भन्ने सोचिराख्या\' ।\' उसले फुसफुसाएको शैलीमा भन्यो ।
---------------
लामो समयदेखि बन्द रहेको मेला लागेको कारण होला प्रत्येक युवायुवतीमा हर्षोउल्लास ज्यादा थियो । तर देशको परिवर्तित अवस्थाले गर्दा कसरी मेला चल्ने हो भन्ने कुराले त्रसित पनि उत्तिकै थिए । गाउँघरमा लामोसमयसम्म नयाँ अनुशासनको शैलीले गाँजेको थियो । त्यसैकारण नजान्दा नजान्दै पनि केही अनुशासनका पालना गरिरहेको प्रतित हुन्थ्यो ।
सोल्टीनीसँग गहिरिएर धान नाच्ने मन हुँदा पनि केही पो भइहाल्ने हो कि भन्ने पीर रहेको थियो । खुलेरै गफ गर्नसमेत सकिरहेका थिएनन् । कमैमात्र जाडरक्सीको पसलहरू रहेको थियो भने लङ्गुरवुजा खेलाउनको लागि युवाहरूले ल्याए पनि थापिहाल्न भने सकेका थिएनन् ।
तेनाहाङ पनि उसका साथीहरूसँग मेला भर्न आएको थियो । उसको साथमा धेरै गाउँलेहरू पनि थिए । तेनाहाङ साथमा भएकोले गर्दा होला उनीहरू केही निडर देखिन्थे । फुर्तिफार्ती ज्यादा थियो ।
उनीहरूले तेनाहाङसँग सोधे -हामी धान नाच्न सक्छौ नि ?
तेनाहाङले भन्यो -किन नसक्नु । यो त हाम्रो रितिरिवाज हो । यसलाई कहिलै भुल्नुहुन्न । लामो समयदेखि रोकिएको मेला आज लागिरहेको छ । त्यसैकारण जतिसक्दो धित मरुञ्जेल धान नाचेर जानुपर्छ ।
तेनाहाङको यो कुरा सुनेपछि गाउँले साथीहरू उत्साहित भए । चाडै नै आफ्ना सोल्टीनीका हात समातेर धान नाच्नको लागि अनुमति माग्न थाले । उनीहरूले धान नाच्न शुरु गरेपश्चात नाच्नेहरूको हुल बढ्यो । मि�� ा र गहिरा पालामका भाकाहरू हाल्दै ।
तेनाहाङलाई पालाम सुनेपछि पुरानो यादले झन् झस्काउन थाल्यो । यो �� ूलो भीडमा कतै फुङ्लोती त आएकी छैनन् भन्ने पनि भयो र आँखाले परपरसम्म खोजिरहेको थियो । उ पुरानो �� ाउँ खोज्न थाल्यो । लामो जनयुद्धको कारण पुराना घरहरू भत्किएर �� म्याउन मुस्किल भइरहेको थियो ।
उ त्यो �� ाउँको खोजीमा थियो अनवरत । भित्ताहरू ग्राउण्डमा परिणत भइसकेका थिए । बाटोमा �� ूल�� ूलो तोरणहरू देख्यो, जनयुद्धका नाराहरू देख्यो । चौताराहरू देख्यो -शहिदका स्मृतिमा बनाइएको । देशको ढाँचा फेर्ने नाममा आफ्नो गढको विनास भएकोमा उसको हृदय भर्मराएर आयो ।
टाढासम्म पालामको गुञ्जन आइरहेको थियो -
वर्षौको विछोड, के छ नि निचोड
बल्ल पो था\'भो, मायाको ति चोट
आजसम्म बाँचे,तिम्रै नाम लिई
कि सुन्यौ लुङा, मायामा खोट ।
तेनाहाङ अलिकति हास्यो, समयले पालाम पनि गहिरो हुनथालेछ ।
उसले देख्यो र चिन्यो, फुङ्लोती र उसले धान नाचेको �� ाउँ । एउटा सानो मन्दिरमा परिणत भएछ -त्यो �� ाउँ । उ हत्तारिएर त्यहाँ पुग्यो । तर अचानक एउटा युवती झस्किएर उ�� ी । मन्दिरको एक छेउमा बसिरहेकी ।
उसले त्यो पनि चिन्यो -फुङ्लोती । वर्षौको अन्तरालमा उनी केही दुव्ली भएकी रहेछिन् । मुहारमा चाँयाका धर्सर्ाा कोरिन थालेछन् । आँखाहरू त्रि्र अभिलाषामा केन्द्रीत रहेका ।
\'फुङ्लोती ... ।\' उसले बोलायो विस्तारै ।
तेनाहाङ... ।\' उ छक्क परी । लाग्छ, दौडेर अंगालोमा बेरौ । तर त्यो चलन छैन, लिम्बूवानमा । बर्रर आँशु झारी ।
तेनाहाङ विस्तारै अगाडी बढ्यो, जडवत उभिएकी फुङ्लोतीकहाँ । अनि हात बढायो अगाडि । फुङ्लोती पनि बर्कोबाट हात निकाली र तेनहाङलाई दिई । दुवैका मनबाट दनदनी आगो र मुसलधारे आँधी बराबर आइरहेको भान हुन्थ्यो । कसरी के सोध्ने, यत्रो लामो समयसम्म कहाँ के गर्दै थिए, विवाह भयो कि भएन आदि इत्यादी सोध्नै थियो तर कसरी सोध्ने भन्ने कुरामा द्धिविधा भयो -दुवैमा ।
मन थाम्नै सकेन तेनाहाङले । हृदयबाटै बोल्यो उ -
बितेको छैन बारबारको जुनी
सोचेको छु है, म तिम्रै हुँनी
छुटियौ वर्षौ समयले गर्दा
सञ्चै पो हो कि विसञ्चै छौनी ।
फुङ्लोतीले पनि मन थाम्न सकिन, तत्कालै उत्तर दिईहाली ।
हेनको लोचन, हजुरको बचन
सञ्चै छु, भनुँ, तागेरा खटन
उधो है तमोर बगिरहृयो
किन पो कहिले बगेन यो मन ।
गदगद भयो तेनाहाङ । उसको माया आजसम्म उसैको सम्झनामा रहेको छ । भलै उसले देश जितेर आएको होस् । त्यही मन्दिर अघिपछि रातभर धान नाचिरहे नाचिरहे ।
यता तेनाहाङ साथीहरूले तेनाहाङलाई खोज्न थाले । भिन्नै परिवेश, भिन्नै भाषा र संस्कृतिमा हुर्किएका साथीहरूलाई लिम्बुवानमा नाचिएको धाननाच हेर्दा अनौ�� ो लाग्यो । उनीहरूलाई पनि तरुनीका हात समातेर धान नाच्न मन नलागको होइन । किनकी विपरित लिङ्गीको हात समातेर धान नाच्नमा उनीहरूले अर्कै रस्वादन भेटे ।
लामो समयको धुइपताल खोजपछि उनीहरूले तेनाहाङलाई मन्दिरको पछिल्तीर धान नाचिरहेको बखत फेला परे । साथीहरूलाई ढुंगा खोज्दा देउता मिले झै भयो । उनीहरू दौडेर आई फुङ्लोतीको हात समाते । फुङ्लोती आत्तिइन् तर तेनाहाङले मेरा साथी हुन् भनेपछि उनी ढुक्क भइन् ।
साथीहरू पनि घुम्न थाले, बेढंगको चालसहित । बलिष्�� हातले फुङ्लोतीको नरम हात अ�� ्याएको थियो । त्यो अ�� ्याईमा असहजता छ भन्ने फुङ्लोतीका मुहारबाट प्रष्ट झल्किन्थ्यो । तर फुङ्लोतीले सहेकी थिईन् किनभने वर्षौपछि मनको राजासँग भेट भएको थियो ।
तेनाहाङलाई कुनै प्रवाह थिएन किनभने उ धाननाचको गहिर्राईमा थियो । यो गहिर्राईमा कुनै नकरात्मक धारणा उब्जदैन अवश्य ।
उज्यालो खसिसकेको थियो । तर तेनाहाङका भावना तैरिसकेको थिएन । उ झन् गहिर्राईमा डुब्दै गइरहेको थियो, अचानक एकहुल युवाहरू आएर तेनाहाङ र तेनाहाङको साथीहरूमाथि जाइलागे । तब मात्र तेनाहाङको भावना तैरियो ।
उसले देख्दा फुङ्लोतीलाई उसका संगीहरूले अ�� ्याईरहेका थिए भने युवाहरूले उनीहरूमाथि मारपिट गरिरहेका थिए । फुङ्लोतीले -\'आम्फुए, आम्फूए, हेन्नाङ मेन्ना८\' भनेको सुनेपछि उनको माइती हुन् भन्ने प्रष्ट भयो ।
तेनहाङ र उसका साथीहरूमाथि मारपिट भइरहेको देखेपछि तेनहाङका गाउँलेहरू पनि आए । �� ूलो फौदारी फेरि मच्चिने भयो । लामो समयपछि लागेको मेला भएको कारण अब के हुने होला भनेर मेला भर्न आउनेहरू भागाभाग भए । मेला छिनभरमै सुन्यतामा परिणत भयो ।
तेनाहाङका गाउँलेले उनीहरूलाई लखेट्न थाले । तेनाहाङले सबैलाई रोक्यो । फौदारी रोक्नको लागि बारम्बार आग्रह गर्यो । तेनाहाङको आग्रहपछि उसका गाउँलेहरू फर्किए तर उनीहरू अझै मुर्मुरिरहेका थिए ।
तेनाहाङले फुङ्लोतीलाई खोज्यो । तर फुङ्लोतीलाई संगीहरूले माथि डाँडामा पुर्याईसकेका रहेछन् । उसले डाँडामा हेर्यो, फुङ्लोतीलाई भीडबाट चिहाइरहेको पायो । उसको मन पग्लिएर आयो । तर के गर्न सक्यो र - उनीहरू छिटो छिटो भाग्ने सुरमा थिए । माइतीहरूले चेलीको सुरक्षा गरेर भगाउँदै थिए ।
----------
त्यसपछि तेनाहाङको मन �� ेगानामा रहेन । गाउँमा झोक्राएर रहृयो । उसका विकासका कुराहरू हराए । लामो समयसम्म गाउँको ढाचा फेर्नको लागि होमिएको उ, सांस्कृतिक क्षेत्रमा कति �� ूलो असर पुर्याएछ भन्ने भइरहृयो । एक मनले भन्थ्यो - कि जाउँ फुङ्लोतीको गाउँमा । माफ मागुँ, फुङ्लोतीको हात पनि मागुँ ।
तर अरिङ्गालको गोला भएको छ उनको गाउँ । उ त के उसका गाउँको कोही पुगेभने पनि ढुटिने सम्भावना थियो । किनभने त्यो गाउँसँग पहिलेदेखि नै फौदारी चलिरहेको थियो ।
के गरौ, कसो गरौ भन्ने सोचिरहेको बखत नै त्यो गाउँबाट एउटा चिट्�� ी आयो । चिट्�� ीमा आउँदो माघेनी मेलामा फौदारी पर्नको लागि निमन्त्रणा थियो । तेनाहाङ झस्कियो । कतै केही उपाय लाग्छ यसको रोकथाम गर्ने भन्ने सोचले धेरै �� ाउँमा धायो । तर उसका गाउँलेहरूले नै मानेनन् ।
\'उनीहरूबाट यस्तो पत्र आएपछि हामी किन मरेको विरालोजस्तो हुने - अब कि वार पार कि हुनर्ैपर्छ । यो पहिलै हुनुपथ्र्यो । तर यो विचको समस्याले हुन सकिरहेको थिएन ।\' भन्ने उत्तर पाउँथ्यो सबैबाट ।
गाउँमा तयारी हुन थाल्यो । मंसिर लागेको थियो । धान थन्काउने, दाई गर्ने काम रफ्तारमा हुन थाल्यो । यो रफ्तार माघेनी मेलाको लागि थियो । जति जति दिन बित्दै जान्छ उति उति तेनाहाङ होसहवास �� ेगानमा रहँदैन थ्यो । उसलाई फुङ्लोतीको यादले अग्घोरै सताएको पनि थियो ।
मेला लाग्न केही समय बाँकी थियो । गाउँलेहरू खुकुरी उद्याउने क्रममा लागे । तल खोलामा गई नुहाउन र कपडा धुने क्रममा लागे । मेलामा �� ूलो फौदारी हुने कुरा र्सवत्र फैलिएको थियो । त्यसकारण आइमाई केटाकेटी जाने वा नजाने दोधारमा थिए ।
तेनाहाङले त्यो मेलामै पुग्नैपर्ने भयो । किनभने झगडाको विउ उ थियो । उ र उसका साथीहरूबाट श्रृजित भएर नै यो गति हुन पुगेकेI थियो । तर्सथ उ लाग्यो मेलातिर ।
मेलामा रौनक थिएन । धेरै जसो युवा तथा अधवैंशेहरू मात्र थिए । भर्खर देशमा शान्तिको पुनस्थापना भएको कारण पुलिस चौकीको नामोनिशाना थिएन । थिए त लामा लामा खुकुरी भिरेका युवा तथा अधवैशेहरू । सबका कान �� ाडा �� ाडा थिए । कसैले �� ूलो बोल्यो कि दौडेर पुगिहाल्थे । जे होस् एउटा निहुँ मात्र चाहिएको थियो । जसकारण �� ेस लगाएर निहु खोज्नमा तल्लिन थिए युवाहरू ।
मेला आयोजकहरू झगडा नगराउनमा तल्लिन थिए । चारैतिर तैनाथ थिए, सुचारुरूपमा मेला सञ्चालनको लागि । तर युवाहरूको उपस्थितिले अहिले केही भइहाल्छ जस्तो लागिरहेको थियो ।
सानो निहुँ मात्र चाहिन्छ, झगडाको लागि । त्यस्तै भयो । एउटाले सोल्टीनीलाई तान्यो धान नाच्नको लागि । सोल्टीनीको विराजीपनलाई लिएर झगडा उत्पन्न भइहाल्यो । कतिखेर झगडा होला भनेर र्सतक हुनेहरूको भागाभाग भयो ।
�� ूलै रक्तपात मच्चिएलाझै हुन थाल्यो । तर अचानक सानो हृयाण्डमाइकमा स्वर कुर्लियो -युवाहरू तपाईहरू झगडा नगर्नुहोस् । हामी तपाईहरूको समस्याको समाधानको लागि आउँदैछौ ।
युवाहरू पछाडि फर्किए -बुढापाकाहरूको लामो हुल क्रमशः मेलातर्फअघि बढिरहेको थियो ।
यो के चर्तिकला हो -सब छक्क परिरहेका थिए । यी बुढापाकाहरू कसरी र किन यहाँ आएपुगे - मनमा तुलबुल भइरहेको थियो ।
उनीहरू छेउमा आइपुगे र हृयाण्डमाइकबाट भन्न थाले -यहाँ �� ूलो फौदारी हुन लागेको छ भन्ने हामीमा जानकारी आयो । तर्सथ हामी दश लिम्बूवानका बुढापाकाले यसलाई समाधान गर्न आएका हौ । तर्सथ सबैजनाले हतियार तुरुन्त तल झार्नु नत्र सम्पूर्ण लिम्बूवानमा नै रक्तपात उत्पन्न हुनसक्छ ।
युवाहरू अल्मलिए । के गरौ कसौ गरौ भन्ने भएर एकार्कामा कानेखुशी गर्न लागे ।
बुढापाका नजिक आए । अनि दुवै पक्षलाई झगडाको विउबारे जानकारी लिए । दुवैपक्षबाट समस्या राखियो । राखिसकेपश्चात बुढापाकाहरूले एकछिन सल्लाह गरे । सल्लाहपश्चात एउटा सानो कागजमा खेस्रा गरी एक भद्र बुढापाकाले उ�� ेर भन्न थाले -यो लिम्बूवानमा जो रितिथितिमा चलिआएको छ । जसलाई लिम्बूहरूले मात्र बुझ्नेछन् । अन्य जातिलाई यसको गहिर्राईबारे बुझ्न गाह्रो हुन्छ । धाननाचमा आफ्नै पवित्रता हुन्छ, आफ्नै गहिराइ हुन्छ । एउटा लिम्बूको छोराले अर्को लिम्बूको छारीसँग धाननाचिरहँदा कुनै शंका गर्नुपर्ने हुँदैन । किनभने उनीहरूले गहिराइ बुझेका हुन्छन् । जो मनभित्रसम्म पुगेकेा हुन्छ । तर अन्यजातिको मनभित्र पुग्न सक्दैनन् । त्यसकारण उनीहरूमा अन्यथा सोच बढेर जान्छ । यो घट्ना तेनाहाङका साथीहरूबाट घट्नपुग्यो । उनीहरू लिम्बू थिएनन् । उनीहरूमा लिम्बूवानको गहिर्राई थाहा हुने कुरा आएन । तर उनीलाई थाहा भएन भनेर यत्रो वितण्डा मच्चाउन लिम्बूवानको रिति होइन । तर्सथ देशको प्रशासनसमेत स्थीर नभएको खण्डमा हामी दशलिम्बूवानका पञ्चभलाद्मीहरू भेला भई यो अनुरोध गर्दछौ कि उनीहरूको अवुझपनलाई एकपल्ट माफि दिएर मेला सुचारुरूपमा चलाउनहुनेछ । अब लिम्बूवान भईपरी आउने हरेक क्रियाकलापमा हाम्रो उपस्थिति जनाउनेछौ भन्ने यो कागज गराएको छौ ।
इति सम्बत..... वर्ष... रोज... शुभम् ।
सबैको मुहारमा उज्यालो छाउन थालेको महसुस भयो । तेनाहाङले शीर उचाल्यो, सबभन्दा पहिले फुङ्लोतीलाई देख्यो । जुनजस्तै हाँसीरहेकी । तेनहाङलाई संसारै जितेझै लाग्यो ।
सदस्यता लें
संदेश (Atom)