जागिर

काठमाडौँको विशालताभित्रको सानो कोठामा बसेकी थिइन् मिरामिस। एउटा पलङ, एउटा कुर्सी, सानो टेबल, त्यसमाथि टेलिभिजन, एकछेउमा सानो किचन टेबल, अर्को छेउमा भाँडाकुडाँ, चामलको बोरा, पोकापोकी आदिले सजाइएको थियो उनको कोठा। किचन, बैठक, बेडरुम जे–जे भने पनि उनको सम्पूर्णता त्यही कोठामा नै रहेको थियो।



उनी यहीँको एउटा सानो बोर्डिङ स्कुल पढाउँथिन्। उनका श्रीमान् पनि सानोतिनो जागिर खान्थे। श्रीमान्, श्रीमती र पाँच वर्षकी छोरी मृदुला थिए उनको परिवारमा। सानै परिवार भएपनि काठमाडौँको महँगीका कारण उनीलाई घर–व्यवहार चलाउन हम्मे–हम्मे पर्थ्यो। साथी–सङ्गीले झैँ गर–गहना र महँगा साडी लगाउने घोको धोकोमै सीमित रहेको थियो।



बिहान नौ बजिसक्दा उनी छोरीलाई साथ लिएर हतार हतार दौडँदै हुन्थिन्। समयमै स्कुलद्वारभित्र प्रवेश गरिसक्नुपर्ने स्कुलको कडा नियम सधैँ पालना गर्थिन्। आक्कल–झुक्कल ढिला भइहालेमा पनि उनी डरले थर्कमान हुन्थिन्। तैपनि कतिचोटि उनले प्रिन्सिपलको गाली खाइसकेकी थिइन्।



आज उनको घरमा बैनीज्वाइँ आएका थिए। त्यसैले खानपिन गर्दागर्दै उनलाई सदाभन्दा पन्ध्र मिनेट ढिला भयो। उनी दायाँबायाँ नहेरी लखेटिएकी बघिनी झैँ दौडँदै थिइन्। ला आज मैले दह्रो गाली खानेपरेँ। अब कसो गर्ने? घरमा अप्ठ्यारो पर्‍यो भनूँ भने पनि तपाईँलाई स्कुलभन्दा घरको महत्व बढी रहेछ, छोड्नुहोस् जागिर भनिहाल्छ प्रिन्सिपलले। जागिर छोडेर पनि के गर्ने? मानव भएपछि साह्रो–गाह्रो जसलाई पनि पर्छ नि तर उसले यो कुरा बु137दै बु137दैन। मानवत्व नभएको मानिस हो ऊ। आज ऊ विशेष कामले बाहिर गएको भएपनि त हुन्थ्यो नि। हे भगवान्! रक्षा गर! यस्तै नानाथरि कुरा मनमा खेलाउँदै उनी स्कुल पुगिन्।



मिरामिस, के हो तपाईँको चाला? स्कुल आउने समय यही हो? काम गर्ने मन छैन कि कसो? यस्तै लापर्वाही गर्ने हो भने आजै जागिर छोडिदिनुस्। प्रिन्सिपलका यस्ता भनाइले उनलाई अत्यन्तै मर्माहित तुल्यायो। सरी सर, अबदेखि कहिल्यै ढिला गर्ने छैनँ। आज त्यस्तै पर्‍यो .......। उनको बोली भुईँमा खस्न नपाउँदै प्रिन्सिपलले प्रतिक्रिया जनाइहाले। तपाईँको मनलागि यहाँ चल्दैन। यदि यस्तो गर्ने हो भने जागिर छोड्नुहोस्। कालो गए गोरो आउँछ।



उनलाई कक्षामा जाउँ्क कि नजाउँ्क भयो। एक हिसाबले जान्न भन्ने पनि लागेको थियो। फेरि दशैँको मुख घर जान निकै खर्च लाग्ने भएकाले आफ्नो मन बुझाइन् र कक्षामा प्रवेश गरिन्। प्रिन्सिपलका भनाइले मिरालाई घोचिरहेको थियो। उनको मन शान्त थिएन। जसो तसो गरेर आफ्नो कर्तव्य पूरा गरिन्।



स्कुल छुट्टी भएपछि उनी घर आइन्। अझैपनि उनलाई कताकता पोलिरहेको थियो। बेलुका खाईपिई सकेर ओछ्यानमा पल्टिइन् तर उनलाई निद्रा परेन। उनी घरि यता घरि उता फर्किन्थिन्। उनका लागि रात साह्रै लामो भयो। मनमा भावनाका उच्छवासहरू पोखिँदै थिए। उनले जबरजस्ती आँखा चिम्लन खोजिन् तर निदाउन भने सकिनन्। बरू उनी भित्रको मन पो बोल्न थाल्यो। मेरो भाग्य पनि कस्तो रहेछ। आफ्ना साथीहरू कस्ता हुनेखाने छन्। उनीहरू त सधैँ ठाँटिएर हिँड्छन्। उनीहरूका श्रीमान् सरकारी जागिरे परे कमाएर ल्याइहाल्छन्। कोल्टे फर्किन्छिन्। आफ्नो त न श्रीमान्को जागिर गतिलो छ न आफ्नू नै। बिहान दस बजेदेखि चार बजेसम्म टुसुक्क नबसी काम गर्दा पनि कहिल्यै जस पाएको होइन। टिफिनमा, ब्रेकमा समेत बच्चाको गोठालो बस्नैपर्छ। तैपनि प्रत्येक मिटिङमा गाली नखाएको कहिल्यै हुँदैन। रिसले मुर्मुरिन्छिन्। परिश्रम र मेहेनत हामी गर्छौँ, नाक उसको ठडिन्छ। हाम्रो परिश्रमको मूल्याङ्कन कहिल्यै हुँदैन। यसो अप्ठ्यारो परेर विदा माग्दा पनि विदा नै दिन गाह्रो मान्छ। पाँचपाँच वर्ष भइसक्यो तलव चाहिँ जतिको तति नै। बढ्ने होइन। लामो सुस्केरा हाल्छिन्। खै देशमा यत्रो परिवर्तन आयो भन्छन् , निरङ्कुशतन्त्र हटेर लोकतन्त्र आयो भन्छन्। हामी शिक्षक–शिक्षिकाले भने यसको केही महसुस गनै पाएका नै छैनौँ। न तलव नै बढ्छ न सुविधा नै पाइन्छ। खालि जङ्गबहादुरको हुकुमी शाशन जस्तो ताडना। कहिले जागिर खोसिने हो पत्तै हुन्न। यो लोकतन्त्र त हाम्रा लागि कागलाई बेल पाक्यो हर्ष न विस्मात् भए झैँ छ। आक्रोषित हुन्छिन्। खै, किन हो, नेता, मन्त्री कसैको पनि यसपट्टि ध्यान गएको छैन। अरूले झैँ हामीले पनि सडकमा गएर नारा जुलुस गर्नु पर्ने तर यहाँ शिक्षकहरू बीच नै कहाँ एकता छ र। कतिपयलाई जागिर जोगाउन प्रिन्सिपलको चाप्लुसी गर्दै ठिक्क छ त कतिपय म जस्तै निरिह भएर जागिर खान विवश छन्। यसो आफ्ना कुराहरू राखौँ भनेपनि जागिरै जाला भन्ने डर। अरू स्कुलमा पनि यस्तै हुन्छ कि? के नहुनु। सबै स्कुल उही ड्याङका मूला नै त हुन् नि। फेरि कोल्टे फर्किन्छिन्। यसो व्यापार व्यवसाय गरौँ भने पनि लगानी गर्न सकिँदैन। आफूले विषय नै शिक्षा लिएर पढियो।



उनी खटपटाएको देखेर उनका श्रीमान्ले सोधे– मिरा, तिमीलाई के भयो? किन छटपटाएकी? हेर खलखली पसिना आएछ। उनी झसङ्ग भइन्। केही भएको छैन।” उनले छोटो जवाफ दिइन् तर मन भने भारी भइरहेको थियो। उनले कुरा लुकाउन सकिनन्। एकछिन पछि श्रीमान्लाई स्पर्श गर्दै भनिन्– मैले जागिर छोडेँभने के हामी बाँच्न सक्दैनौँ? किन? के भयो? कि फेरि..........। श्रीमान्ले सोधे। हो आज मलाई स्कुल जान अलि ढिला भयो त्यसैले। छोडिदेऊ न त कति टोकसो सहनु। जहाँ इच्छा त्यहाँ उपाय गरौँला। श्रीमान्को यस्तो प्रतिक्रिया सुनेर उनको मन केही हल्का भएझैँ लाग्यो। स्कुल छोडेर भोलिदेखि नै अन्य कामको खोजी गर्ने कल्पनामा उनी डुबिन्। कतिबेला निदाइन् पत्तै पाइनन्।



दशैँमा उनी गरगहनाले सजिएर माइत गइन्। श्रीमान् र छोरी मृदुला पनि खुबै ठाँटिएका थिए। अरू दशैँभन्दा यो दशैँ उनका लागि विशेष किसिमको थियो। तलव बराबरको दशैँपेश्की। उनमा यो दशैँले भिन्नै उमङ्ग ल्याएको थियो। आमाबुबालाई पनि कपडा लगिदिएकी थिइन्। आमा, हजुरलाई यो साडीचोलो अनि बुबालाई यो दौरा सुरुवाल। मैले सरकारी जागिर पाएको उपल73यमा यो उपहार हजुरहरूका लागि। मिराले खुसी हुँदै सामान झकिन्। आमा, यसपालि त मैले गहना पनि बनाएँ नि। यी हेर्नुस् त। उनले आफ्नो गलामा हात पुर्‍याइन्। ....ममी, सू आयो। मृदुला जोडले कराई। उनी ब्युँझइन्। गला, कान, हात सबैतिर छामिन् तर उनले लगाएका सुनका सिक्री, चुरा, औँठी आदि केही गहना पनि उनीसँग थिएनन्। सरकारी जागिर खाएको कुरा त सपना पो रहेछ। उनले आफ्नो कर्मलाई धिक्कारिन् र त्यही स्कुल सम्झेर दुईथोपा आँसु खसालिन् अनि आँसु पुस्दै बत्ती बालेर छोरीलाई शौचालयतिर लगिन्।