बिरालो

भित्तामा टसाएर बनाइएको र्‍याकमा पुस्तक बडा जतनले मिलाएर राखेको थिए। प्रायः चाहिरहने किताबहरू टेबुलमै थिए । निकै दिनदेखि र्‍याकका पुस्तक चलाएको थिइन । छुट्टीको एकदिन पुस्तक मिलाउन भनी र्‍याकबाट पाखा निकाल्न थाल्दा म साह्रै अचम्भित भए । पुस्तकहरू त भित्रभित्र माटैमाटो पो भइसकेछन् । भित्तापट्टबिट धमिरा लागेर किताबको खोल मात्र बाकी बचेछन् । मन साह्रै विरक्त भयो । आफूले कति दुःख गरी कहा�कहा�देखि खोजेर, किनेर अप्रँप्य मानिएका पुस्तकहरू पनि सङ्कलित थिए । कति त पछि पढौ�ला भनी त्यत्तिकै थन्क्याइएका पनि थिए ।



मेरो पुस्तकप्रेम देखेर आमा छक्क पर्नुहुन्थ्यो । जता गएर आउ�दा पनि मेरा झोलाबाट पुस्तक नै निस्कन्थे । घरका सबै जनाले मेरो त्यस रुचिको सम्मान गर्दै मलाई नसोधी सानो कागजको टुक्रा पनि फाल्दैन थिए । तर, एकाएक धमिराले त्यस्तरी पुस्तक खाइदिएको देखेर आमा पनि नराम्रँ गरी पिरोलिनुभयो । म त रोए पनि धुरुधुरु । २०३३ सालमा घर डढ्दा, त्यसबेलासम्मका सबै पुस्तकहरू आगोले खाएको थियो, त्यसपछि समेटिएकाहरू यसपालि धमिराले खाएको थियो । सम्पत्तिकै सट्टा पुस्तक सङ्कलनमा लागेको म पटकपटक यस्ता दुघटनामा परिरहेको थिए ।



धमिराले पुस्तक खाएपछि हारेको र रिसाएको मनले अबदेखि यस्तो र्‍याकमा किताब नराख्ने भनी बजारबाट एउटा ठूलो टीनको बाकस किनेर ल्याए� । केही समय त्यसमा किताब राखियो तर कतिवटा बाकस किन्ने भन्ने समस्या पनि आयो र भनेको पुस्तक फुत्त झिक्न पनि गाह्रो भयो । त्यसैले बाकसलाई परित्याग गरी फेरि र्‍याकतिरै लागे�, तर अब दर्ुइ/चार, दर्ुइ/चार दिनमा र्‍याक चलाइरहने गर्न थालियो । आमा, सीताजी जसले पनि बेलाबेला पुस्तकहरू चलाएर धमिरा लागे/नलागेको हर्ेर्ने गर्नुहुन्थ्यो ।



हु�दाहु�दै एकपल्ट फेरि घरमा एकाएक मुसाको आतङ्क बढ्यो । यति मुसा फैलिए कि केही चीज पनि सद्दे हुन छोडे । ओछ्यानका सिरक, डसना, सिरानीदेखि बेलुका खोलेर राखेको लुगासम्म बिहान उठ्दा काटिसकेको हुन्थ्यो । यस्ता बेलामा किताब त झन् मुसाकै गुड हुन पुग्यो । रिसैले विष ल्याएर राखिदियौ । सुरुसुरुमा दुइ/चारवटाले खाएर कताकता अप्ठ्यारो चेपतिर गएर मरेछन्, कुहेर गन्हाएर घरमै बसिनसक्नु दुगन्ध व्याप्त भयो । हैजै फैलिएलाजस्तो भयो । विष ख्वाएर मार्दा पनि घरमै बस्न नसकिने भइयो ।



मुसाले पुस्तकमाथि गरेको ज्यादती फेरि खपिनसक्नुभयो । कति महत्त्वपूण्ा पुस्तकहरू जतासुकै काटिदिएर कामै नलाग्ने बनाइदिए । मुसाको यस आतङ्कले दिक्क हुनुभएकी आमाले एकदिन कहा�बाट हो एउटा सानो बिरालोको बच्चो लिएर आउनुभयो । बिरालो म्याउम्याउ गरेर कराउदै घुम्न थालेपछि मुसाहरू विस्तारै घट्दै गए । सुरुमा सानै थियो बिरालो । त्यसले मुसा मार्न सक्ने कुरै थिएन । तर पनि मुसाको लागि त्यो आतङ्कित थियो । हामी सबैले माया गर्‍यौ त्यसलाई । दूधभात खान दिने, काखमा राख्ने गर्न थाल्यौ । बिरालो पनि चाडै रत्तियो हामीसग ।



म जब बिहानै उठेर पढ्न वा लेख्न बस्थे, बिरालो कताकताबाट म्याउम्याउ गर्दै आएर मेरो काखमा 'घुरुरुरु' गर्दै बस्थ्यो र सानो बालकजस्तो आखा चिम्लिएर निदाउथ्यो । ठूलो हुदै गएपछि साच्चै नै त्यसले घरका मुसा मार्न थाल्यो । कताकतातिरबाट पनि मारेर ल्याउथ्यो । बिरालो घरमा ल्याएपछि मुसाको अत्याचारबाट साच्चै मुक्त भइयो ।



बिरालो घरमा आएपछि बुहारी भएको घरझै ढुक्क भयो मेरो पुस्तकालय । र, बिरालो मेरो एकान्तको साथी पनि । हुदाहुदा त्यसले मलाई एकक्षण पनि नछोड्ने भयो । म जता जान्छु त्यो मेरै पछिपछि । म बाथरुमभित्र पसे भने त्यो बाहिर ढोकामा बसिरहन्थ्यो, भान्सामा भए म्याउम्याउ गरी छेउमै हुन्थ्यो । मैले आफ्नो भागबाट अलिकति भात नदिई त्यो त्यहाबाट चलबलाउदैन थियो । बिरालोले मलाई पछ्याएको देखेर कहिलेकाही आमा हास्दै भन्नुहुन्थ्यो, "हैन साह्रै गहिरो पिर्ती पो लायौ त तिमेरुले । यो बिरालो तेरी पूवजन्मकी बेहुली हो कि के हो -" म पनि हास्दै भनिदिन्थे, "तपाईंले नै खोजी ल्याइदिएकी बुहारी हो त " हासो हुन्थ्यो घरमा । सीताजी भन्थिन्, "साच्चै नै यो त मेरी सौताजत्तिकै भई ।" वास्तवमा त्यो बिराली पोथी रहिछे । हामी सबै हास्यौ । हामी हासेको देखेर कुरा बुझेझै त्यो टुलुटुलु हाम्रो अनुहारतिर हेरिरहन्थी र आफ्ना खुट्टाहरूले उसको अनुहार पुछिरहन्थी । लामालामा जुगा हल्लाउदै फेरि आएर मेरै काखमा बस्थी । हातले उठाएर पर पुग्ने गरी फ्याक्दा पनि थेत्तरो बालकजस्तो विस्तारै आइहाल्थी ।



बिरालोसग ज्यादा घुलमिल गर्नु राम्रो हुदैन, बिरालाका रौहरू निलियो भने त्यसले पछि दमरोगको समस्या उत्पन्न गर्छ आदि भन्थे मान्छेहरू । तर, बिरालीको साथ मलाई अभ्यस्थ हुदै जान थाल्यो । ऊ आएर काखमा नबसी म झन्डैझन्डै लेख्नै नसक्ने जस्तो पो हुन पुगेछु पछि त । निकैवटा लेख-रचनाहरू बिरालीबिना नलेखिएरै खेर गए कतिपल्ट । आमा भन्नुहुन्थ्यो, "काखमा छोरी नसुती लेख्न सक्दैनस् -" हास्थ्यौ हामी । साच्चै नै मलाई त्यो बिराली 'छोरी' जस्तै नै लाग्न थालेकी थिई । पशुसग मान्छेको यस्तो प्रेम होला भन्ने मैले सोचेको थिइन । बिराली पनि निकै नै कुरा बुझ्ने भएकी थिई । त्यसले घरमा मलाई एकैछिन नछोडे पनि अफिस वा अन्यत्र जानुपर्दा कहिल्यै पछ्याउदैन थिई । तर, साझसम्म पनि त्यो आगनमा, म आउने बाटोतिरै उभिएर हेरिरहेकी हुन्थी । जब म आगनमा पुग्थे, त्यसले मेरा खुट्टामा लुटपुटिएर, सुघेर र जीउमा चढ्न खोजेर माया गर्थी । हिड्दाहिड्दै अल्भिmएर लडिएला वा झुक्किएर कुल्चिएला कि भन्ने पीर पार्थी त्यसले ।



जेहोस्, बिराली घरको घनिष्ठ सदस्यजस्ती भएकी थिई । साना केटाकेटीहरू पनि बिरालीसग खेल्न रमाउथे । त्यसले मुसो समातेर खेलाई-खेलाई मारेको देखेर साना छोराछोरी रमाइलो मान्थे ।



छिट्टै नै त्यो जवान भई । सानो बोन्र्साई बाघजस्तो देखिन थाली । ठूलो सुरिलो स्वरले लेघ्रो तानेर कराउदै घरभरि घुमीघुमी घरको रखवाली गर्न थाली । कहिलेकाही आधा रातसम्म पनि हराउन थाली । आमा हास्दै भन्नुहुन्थ्यो, "तेरी छोरीको उमेर पुग्यो, अब घर बस्न छोडी ।"



ढिलो आइपुग्दा मान्छेलाई जस्तो हकार्नुहुन्थ्यो आमा, "कहा गएकी थिइस् घर छोडेर - अब बैस चढ्यो तलाई - कुनचाहिले विष ख्वाएर मार्ला अनि थाहा पाउलिस् । घरै बसिरहनुपर्दैन भोलिदेखि तेरो खुट्टा भाचिदिन्छु ।"



कुरा बुझेकी जवान अविवाहिता छोरी डराउदै, धकाउदै आफ्नो कोठातिर पसेझै विस्तारै सिढी चढ्थी र खुरुरु कुदेर भित्र पस्थी । मेरो छेउमा आएर बस्थी । म सजिलो गरी पलेटी कसी दिन्थे, त्यो डराउदै काखमा बस्थी । अनौठो खाले माया लाग्थ्यो त्यसको । त्यसैत्यसै मानवीकृत हुदै गएकी थिई त्यो । राती सुत्दा पनि कहिले गोडामुनि, कहिले सिरानीतिर आएर टासिएर सुतिरहेकी हुन्थी । कहिलेकाही� सीताजीले झर्किएर त्यसलाई हातले टिपेर पर पुग्ने गरी फालिदिन्थिन् तर फेरि कतिखेर आइसकेकी हुन्थी ।



केही समयपछि त्यो मोटाउ�दै गई । एकदिन आमाले भन्नुभयो, "अब यो ब्याउने भइछे । कति बच्चा पाउने हो - बिरालाका छाउराले घर सारै फोहोर गर्छन् ।"



नभन्दै एकदिन सा�झमा घर पुग्दा बिराली बियाएको चर्चा चलिरहेको थियो । एक/दर्ुइ दिनदेखि बिराली मेरो छेउमा आएकी पनि थिइन् । खाने बेला पनि त्यस दिन बिराली आइन । सीताजीले भनिन्, "आज अचम्मै भयो । यो हाम्रो घरको पशु होइन है, यो त मान्छे नै भइसकी ।"



"के भयो र -" मैले सामान्य चासो देखाए� ।



उनले भनिन्, "हामी घरमुनि चिया खाजा खाएर बसिरहेका थियौ� । तलामाथि गन्द्रयाङगुन्द्रुङ आवाज आइरहेको थियो । बिरालीले मुसो खोज्दै होली भनी खासै याद गरेनौ� । बिराली पनि अनौठो आवाज निकालेर बेलाबेला कराउने गर्थी । निकैबेरपछि चालचुल हरायो । हामी बसेकै थियौ� । माथिबाट विस्तारो बिराली सि�ढी ओर्लेर आई र अनौठो पाराले आमाको अनुहार टुलुटुलु हर्ेर्दै माया लाग्दो गरी म्याउ�म्याउ� गर्न थाली । हामीले त्यसको कुरा बुझेनौ� । आमाको खुट्टाको वरिपरि लुटुपुटु गर्दै कुदेर सि�ढीतिर जा�दै, फर्केर हर्ेर्दै फेरि फर्केर आउ�दै आमाको साडी दा�तले टोक्दै उप|mेर सि�ढीतिर जा�दै गर्न थाली । आमा उठेर पछि लागेपछि त्यो सुरुसुरु सि�ढी चढ्न थाली । एकक्षणपछि आमाले माथिबाट बोलाउनुभयो, "ए सीते � यता आइज आइज �" माथि पुग्दा आमा छक्क परेर खाटको छेउमा उभिएर हेरिरहनुभएको थियो । बिराली खाटमाथि टुक्रुक्क बसेकी थिई र त्यसको छेउमा एउटा सालनालसहितको मरेको बच्चो खुनमा लटपटिएको थियो । त्यस दृश्यले हामी दुवै जना अचम्भित भयौ� । त्यसले त हामीस�ग सहयोग पो मागेकी रहिछे । तन्नैसमेत उठाएर लगेर त्यसलाई माटोमा पुरिदियौ� । "



सीताजीका कुरा सुनेर अनौठो लाग्यो मलाई । माया पनि लाग्यो ।



अब त्यसको स्वभावमा परिवर्तन आउन थालेको थियो । त्यो अब फोहोरी र अटेरी पनि हुन थालेकी थिई । त्यसले मुसा मार्न छोडेकी, गाउतिर जान थालेकी र जथाभावी दिसा गर्न थालेकी थिई । घरकै कोठाचोटातिर पनि हग्न थालेकी थिई । त्यसको बिग्रिएको बानीले अब आमा र सीताजी दिक्क हुन थालेका थिए । तर, मलाई त त्यो बानी परेकी थिई । लेख्न बस्नेबेलामा 'सु...री' भन्नासाथ कहाबाट प्रकट हुन्थी, आएर काखमा बसी हाल्थी ।



एकदिन आमाले भन्नुभयो, "अब यस बिरालीलाई घरमा राख्नुहु�दैन । कत्राकत्रा बाघजत्रा ढाडेहरू आएर घरै लडाउलान्जस्तो गर्न थाले । यो पनि अब पहिलाकी जस्ती छैन । यसले मुसा पनि मार्दिन ।" आमाको कुरा त्यति राम्रँे लागेन तर मैले केही पनि भनिन ।



नभन्दै एकदिन साझमा घर पुग्दा बिराली आगनमा थिइन । कोठा, धारा, भान्सा सबैतिर चहारे तर कतै पनि बिरालीको उपस्थिति थिएन । खाना खादै गर्दा चर्चा चलाए, "खै आज त बिरालीको चालचुल छैन ।"



सीताजीले भनिन्, "आज आमाले त्यसलाई बोरामा हालेर माथि नारायणचोक पुर्‍याएर आउनुभयो ।"



मलाई भित्र कहा चिसो गरी दुख्यो । नमीठो लाग्यो, त्यस्सै मन बिरसिलो भयो । तर, केही पनि भनिन । सीताजीले भनिन्, "अस्तिदेखि त्यसलाई आमाले कहाकहा पुर्‍याए पनि आमाभन्दा चाडो त्यो घर आइपुग्थी । आजचाहि यसबेलासम्म आइपुगेकी छैन ।"



मनमा सानो आशा पलायो, "ए � त्यो आउनसक्ने रहिछे ।"



तर, त्यो रातभरि पनि आइन । भोलि बिहान खाना खानेबेलासम्म पनि आइपुगेकी थिइन । मनमा केके नराम्रोजस्तो भइरह्यो । कुनै प्रिय मित्रसगको विछोडजस्तो । बेलुका घर पुगे । त्यसको चालचुल थिएन । लेख्न बसे, मन लागेन, त्यत्तिकै सुते ।



दिनहरू बित्दै गए । विस्तारै बिराली विस्मृतितिर ठेलिदै गई । म बिरालीबिना पनि लेखपढ गर्न अभ्यस्त हुदै आए । फाट्टफुट्ट मुसाहरू फेरि देखापर्न थाले I